The New Stuff

471 Views

LA POLITIQUE AFRICAINE DE LA TURQUIE – Numan HAZAR


 

LA POLITIQUE AFRICAINE DE LA
TURQUIE
Numan HAZAR

 

NUMAN HAZAR

Ancien Ambassadeur de Turquie

Né à Tarsus, Turquie en 1945, licencié de la Section Diplomatique de la Faculté des Sciences Politiques de l’Université d’Ankara, il est entré au Ministère des Affaires Etrangères en 1967. Au cours de sa carrière diplomatique, il a occupé divers postes à l’étranger : Deuxième et Premier Secrétaire à Ottawa, Canada; Premier Secrétaire à Nicosie, Chypre; Conseiller et Premier Conseiller à Washington, D.C, Etats-Unis d’Amérique ( à deux reprises, pendant 7 années); Chef de Mission Adjoint à New Delhi, Inde; Ministre-Conseiller à Bonn, République Fédérale d’Allemagne; différents postes au Cabinet du Secrétaire Général du Président de la République de Turquie et au Cabinet du Président de la République de Turquie à Ankara; différents postes aux Départements de la Planificiation Politiique, des Affaires Culturelles et du Conseil de l’Europe du Ministère des Affaires Etrangères; Directeur Général pour l’Afrique, l’Asie de l’Est et l’Organisation de la Conférence Islamique. Il a été Ambassadeur en République Fédérale du Nigeria; Ambassadeur, Représentant Permanent de Turquie auprès du Conseil de l’Europe à Strasbourg et Ambassadeur, Délégué Permanent de Turquie auprès de l’UNESCO à Paris; Conseiller Diplomatique au Ministre de la Défense Nationale; Président du Conseil d’Inspection du Ministère des Affaires Etrangères; fin 2010, Ambassadeur en retraite. En 2011, il a été nommé par la Turquie comme Représentant de la Turquie auprès du Groupe des Personnes Eminentes chargé de restructurer l’Organisation de la Coopération Economique ( ECO ) avec 10 pays membres (l’Iran, le Pakistan, la Turquie, l’Azerbaïdjan et les

 

états de l’Asie Centrale: l’Afghanistan, le Kazakhstan, le Kirghizistan, l’Ouzbékistan, le Tadjikistan et le Turkménistan). Il a été élu Président du Groupe des Personnes Eminentes. Il est l’auteur de quatre livres en turc sur “les Relations Turco-Africains‘’, ‘’Les Civilisations et La Politique Internationale’’, ’’Les Effets de la Science et de la Technologie sur la Politique Etrangère’’ et ‘’Les Droits de l’Homme et la Diplomatie’’ aussi bien que plusieurs articles parus en turc, en français, en anglais et en allemand dans différents pays sur les questions internationales.

 

 

 

PRESENTATION

Cette monographie est parue en 2012 sous le titre de ‘’ La Turquie en Afrique: Un bilan de la mise en Oeuvre du Plan d’Action Quinze Ans Après ‘’. Elle a été publiée par le Centre d’Etudes Stratégiques sur le Moyen Orient (ORSAM) à Ankara.

Depuis ce temps, les relations turco-africaines se sont intensifiées et des développements remarquables ont été réalisés. C’est la raison pour laquelle une mise à jour s’imposait.

Cette fois l’Institut de Politique Etrangère à Ankara s’est engagé à publier la deuxième édition sous un titre différent: ‘’La Politique Africaine de la Turquie’’.

Je tiens à exprimer mes vifs remerciements à Monsieur Seyfi Taşhan, Président de l’Institut de Politique Etrangère ainsi qu’à Monsieur Oktay Aksoy, Ancien Ambassadeur de Turquie, Membre du Conseil d’Administration de l’Institut pour l’aide à la réalisation de la publication de la présente monographie. Je tiens à remercier également Madame Hélène Longpré du Secrétariat de l’UNESCO à Paris pour sa contribution à la rédaction du texte de cette édition.

J’espère que cette monographie sera d’une certaine utilité pour les recherches concernant un domaine important de la politique extérieure de la Turquie.

Ankara, 2016

 

 

 

LA PoLItIQUE AFRICAINE DE LA tURQUIE

 

Ces dernières années, la Turquie a intensifié ses efforts pour développer ses relations avec le continent africain dans tous les domaines.

A cet égard, il existait déjà dans le passé un champ fertile d’efforts, plus ou moins occasionnels, pour développer des relations avec les pays africains. Quand la Turquie se heurtait à des difficultés au sein des Nations Unies concernant la question de Chypre, des délégations ou des représentants étaient envoyés vers les pays africains. Dans certains cas, des émissaires spéciaux étaient également diligentés pour explorer des possibilités de coopération économique et commerciale. Mais, les relations de la Turquie et de l’Afrique sur un plan global n’avaient jamais été envisagées.

C’est en 1998 que la Turquie a commencé à prévoir développer ses relations avec le continent africain dans son ensemble, sans aucune distinction, en envisageant un plan d’action. L’idée directrice ayant mené les autorités turques à faire cet exercice était la constatation que l’état des relations entre la Turquie et le continent africain ne semblait pas être satisfaisant, compte tenu des vastes potentialités existantes. Il fallait accroître considérablement ces relations .

Des prémices de plan d’action se préparaient. En 1998, des consultations avaient lieu dans le cadre de différentes réunions auxquelles ont participé les représentants du gouvernement, dont les ambassadeurs de Turquie en Afrique, de même que les représentants du secteur privé et les consuls généraux honoraires des pays africains en Turquie.

A la lumière des consultations menées au cours de ces réunions, le Ministère des Affaires Etrangères a élaboré un plan d’action ayant pour but de développer les relations de la Turquie avec le continent africain dans tous les domaines imaginables.

Mais quelle en était la raison?  Pour répondre à cette question, il faut d’abord souligner certains éléments de cette politique de la Turquie.

Les relations de la Turquie avec les pays africains n’atteignaient pas le niveau désiré dans les domaines politiques, économiques, commerciaux et culturels. D’une part, ces relations n’étaient pas proportionnées aux dimensions d’un pays comme la Turquie qui se développait et marquait une croissance économique et commerciale remarquable et remarquée. En effet la Turquie n’est pas seulement un pays qui est devenu un acteur incontournable au Moyen Orient, mais elle est aussi classée au rang de puissance émergente en remplissant les critères économiques et politiques de 17e grande économie du monde (16e mondiale selon le critère de parité du pouvoir d’achat). Ainsi, elle est membre du G-20 qui comprend les vingt grandes économies du monde. D’autre part, la Turquie et les pays africains n’avaient, dans la plupart des cas, que des contacts au sein des organisations internationales telles que l’Organisation des Nations Unies et l’Organisation de la Coopération Islamique, puisque leurs relations diplomatiques n’étaient pas bien établies. D’ailleurs, les relations économiques, commerciales et culturelles n’atteignaient pas non plus le niveau de leurs pleines potentialités. La Turquie ne connaissait pas les problèmes et les difficultés auxquels les africains faisaient face. De plus, les Africains, sans doute influencés par des idées répandues, n’avaient pas une bonne compréhension des questions diplomatiques qui concernaient la Turquie.

Pourtant, la Turquie jouissait d’avantages certains pour développer et maintenir des relations particulières avec tous les pays africains:

  • La Turquie n’avait pas un passé colonisateur en Afrique. En effet, l’Empire ottoman était aussi un pays africain avec ses provinces en Afrique et exerçant d’excellentes relations avec les peuples aussi bien que les Etats voisins. L’Empire ottoman n’était pas un Etat colonisateur et ne représentait qu’un système de paix, pax ottomanica, similaire à la pax romana de l’Empire romain où toutes les nations jouissaient de leurs libertés de religion et préservaient leurs identités nationales. En Afrique du nord, l’Empire ottoman avait fait un obstacle à l’expansion coloniale de l’Espagne. C’est la raison pour laquelle, l’Algérie, la Tunisie et la Libye doivent leurs identités nationales aux Turcs. De la même manière, à l’est de l’Afrique, l’Empire ottoman avait joué un rôle primordial pour empêcher le colonialisme portugais.
  • L’Empire ottoman, Etat africain, comptait les provinces suivantes en Afrique: l’Algérie, la Tunisie, la Libye, l’Egypte, la Province d’Abyssinie (qui comprenait la Somalie, l’Erithrée, Djibuti, la région de Harrar de l’Ethiopie actuelle, de même que la côte de la Mer Rouge du Soudan actuel) et le Soudan luimême. Certaines régions du Niger, du Tchad et de l’Ouganda se trouvaient à l’intérieur des frontières de l’Empire ottoman.
  • L’Empire ottoman avait aussi des relations d’amitié avec le Zanzibar, l’Afrique de Sud et une alliance avec l’Empire Kanem-Bornou qui régnait historiquement dans une grande partie du Sahara.
  • Des citoyens turcs d’origine africaine vivent en Turquie bien qu’ils ne soient pas nombreux.
  • Une sympathie existe dans les pays africains envers la Turquie. Les Musulmans de l’Afrique voient d’un bon oeil l’amitié avec la Turquie pour des considérations de religion. De plus, des peuples chrétiens de l’Afrique ont une admiration pour les réformes réalisées par Mustafa Kemal Atatürk et le système de laïcité. Dans son ensemble, l’Afrique continue d’éprouver une admiration particulière pour la guerre d’indépendance de la Turquie qui est considérée comme la première guerre de libération nationale dans l’histoire contemporaine, ainsi que pour les réformes réalisées sous le leadership d’Atatürk qui sont vues comme de bons exemples à suivre par certains leaders africains au début des périodes d’indépendance nationale. On peut d’ailleurs observer les traces du kémalisme en Algérie, en Egypte, en Tunisie, en Libye, en Egypte, au Nigeria, au Ghana, au Sénégal et en République Démocratique du Congo.
  • Enfin, il ne faut pas négliger que l’Empire ottoman était également menacé de partage et de colonisation par les puissances européennes industrialisées.
  • La Turquie avait toujours attribué une importance particulière au développment de ses relations aves les Etats africains. C’est en 1926, après quelques années de proclamation de la République en Turquie que la Turquie a ouvert une Ambassade résidente en Ethiopie. Il ne faut pas oublier qu’en ce temps-là, il n’y avait que quelques pays indépendants en Afrique. Dès le processus de décolonisation, la Turquie avait reconnu l’indépendance de tous les pays africains et ouvert les ambassades résidentes dans certains pays.
  • L’Empire ottoman s’était opposé, par principe, au partage de l’Afrique par les puissances européennes malgré le fait qu’il avait aussi participé à la Conférence de Berlin ( novembre 1884-février 1885) à la fin de laquelle un ‘’Acte Général’’ avait été promulgué qui présidera au découpage de l’Afrique jusqu’à 1914. Le premier principe retenu était celui des hinterland. Toute puissance établie sur une côte a des droits sur l’intérieur dans les limites des zones d’influence voisine, mais il ne pouvait y avoir annexion sans occupation réelle et toute prise de possession ou traité conclu avec les indigènes devaient être notifiés aux autres signataires. Le point de vue de l’Empire ottoman était en conflit avec les puissances européennes, en particulier avec celui de la France en raison de l’hinterland de la Province ottomane de Tripolitaine. En effet, l’Empire ottoman avait historiquement de bonnes relations avec les tributs de la région y compris avec les touaregs qui contrôlaient la route commerciale historique entre le Sahara et les ports méditerranéens de l’Empire.
  • D’autre part, les africains partagent généralement l’avis que la Turquie, pays en voie de développement réalisant des progrès économiques, politiques et sociaux considérables, pourrait servir de modèle aux pays d’Afrique. En d’autres termes, les Africains pourraient profiter des expériences de la Turquie.
  • La Turquie avait aussi participé aux opérations de maintien de la paix de la communauté internationale dans le contexte des Nations Unies entre autres en Somalie, au Soudan (Darfour et Soudan du Sud), en République Démocratique du Congo, au Libéria et en Côte d’Ivoire.
  • Enfin, il est indéniable que la Turquie avait aussi besoin de l’amitié des Africains aussi bien que des relations économiques et commerciales bien établies avec tout le continent.

Il s’agit d’éléments très positifs pour parvenir à une intensification des relations turco-africaines.

Avant de dresser un bilan de ce qui a été réalisé entre la Turquie et l’Afrique lors des années qui se sont écoulées depuis la mise en oeuvre du plan d’action d’ouverture vers le continent africain de la Turquie adopté en 1998, il faut jeter un coup d’oeil sur ce que prévoyait et proposait ce plan d’action:

En principe, le plan d’action envisageait de développer les relations entre la Turquie et le continent africain dans son ensemble dans tous les domaines. Une coopération dans les domaines de l’éducation, de la défense entre autres, et des mesures proposées pour les relations économiques, commerciales et culturelles, pouvaient constituer une base solide sur laquelle il serait possible de fonder les relations politiques et une bonne compréhension réciproque des questions diplomatiques.

Les mesures politiques du plan d’action contenaient les propositions suivantes:

Des invitations furent adressées aux pays africains à un haut niveau de représentation (Chefs d’Etat, Premiers Ministres et Ministres).

Des mécanismes de consultations politiques entre les Ministères des Affaires Etrangères furent créés.

Une Intensification des contacts et des consultations avec les pays africains au sein des Nations Unies, de l’Organisation de la Coopération Islamique et autres organisations internationales furent encouragées.

Un échange de visites entre les délégations parlementaires fut mis en place.

L’envoi des délégations officielles aux pays africains fut organisé.

L’octroi de l’assistance humanitaire fut organisé.

La contribution de l’assistance technique et financière aux programmes des Nations Unies fut également organisée.

De plus, pour améliorer la présence diplomatique au sein du continent africain, le plan d’action avait envisagé d’augmenter le nombre des ambassades résidentes en Afrique qui avait été réduit de 15 à 12, par le moyen de l’établissement de nouvelles ambassades résidentes. Au début, l’ouverture de trois nouvelles ambassades avait été prévue. Les consulats honoraires furent également envisagés dans certaines capitales africaines où l’ouverture d’ambassades n’étaient pas immédiatement réalisables pour des raisons financières. Certaines mesures administratives furent aussi proposées pour les cadres d’ambassades.

Afin de développer les relations économiques de la Turquie avec les pays africains le plan d’action prescrivait plusieurs mesures:

La conclusion d’accords de commerce, ainsi que des accords de base sur la coopération économique, technique et scientifique qui seraient suivis par les accords pour l’encouragement et la protection mutuels des investissements et la prévention de la double imposition, afin de constituer le cadre juridique.

L’invitation par la Turquie des ministres en charge des affaires techniques et spécialisées (l’économie, le commerce, l’industrie, l’agriculture, l’éducation et la santé) .

L’invitation faite aux spécialistes dans les domaines techniques pour les programmes de formation de courte durée.

La préparation des programmes d’assistance technique pour les pays africains.

L’adhésion de la Turquie à la Banque Africaine de Développement en tant que pays membre donateur extra-régional.

L’adhésion de la Turquie à la Banque Africaine des Exportations et des Importations (Afreximbank).

L’arrangement des visites réciproques des hommes d’affaires.

La création de conseils d’affaires ou de chambres de commerce conjoints en encourageant les contacts entre les secteurs privés.

Des mesures dans le domaine de l’éducation et de culture étaient aussi prévues dans le plan d’action consistant à augmenter le nombre des bourses offertes aux africains. Les bourses turques devaient être également plus attractives. Afin de promouvoir les relations culturelles, des accords culturels ou des programmes d’échange culturel avaient été conclus avec les pays africains. La coopération et les contacts entre les universités étaient encouragés.

Le domaine de l’information devait également revêtir un caractère particulier afin de faire connaître l’Afrique à l’opinion publique turque et la Turquie à l’Afrique. A cet effet, une invitation a été lancée aux académiciens pour participer aux séminaires ou aux conférences organisés en Turquie par les organisations non-gouvernementales comme l’Institut de Politique Etrangère à Ankara ou des Centres des Recherches Stratégiques en Turquie. De plus, la création d’un Centre des Etudes Africaines a été proposée au sein des institutions mentionnées. Dans ce contexte, l’échange des académiciens a été jugé primordial, celui des experts et des chercheurs également important pour étudier les questions économiques, sociales et politiques de l’ Afrique.

La Coopération dans le domaine de l’industrie de défense, l’intensification des lignes aériennes et des transports maritimes, ainsi que des contacts plus importants entre les milieux académiques étaient aussi proposés.

A la suite de l’approbation du plan d’action au niveau politique, des efforts ont été déployés pour leur mise en oeuvre.

Les visites techniques des hauts fonctionnaires, ainsi que les visites au niveau politique ( chefs d’état, ministres ) étaient organisées dans le cadre du plan d’action.

Avec le temps, des progrès ont été observés dans le développement des relations turco-africaines.

En 2003, le Sous-Secrétariat d’Etat du Commerce Extérieur a préparé le document de ‘’la Stratégie de Développer les Relations Economiques avec les Pays Africains.’’.  Qui plus est, en 2005, le Gouvernement turc, a promulgué 2005 l’Année de l’Afrique. Et des visites mutuelles de haut niveau, ont eu lieu pour conclure des accords économiques et commerciaux. De plus, pour mieux fonder la base juridique, des mécanismes bilatéraux économiques et politiques ont été créés aussi bien que des visites mutuelles des délégations commerciales encouragées. Ainsi, les relations de la Turquie avec le continent africain a gagné un momentum et une substance remarquable.

L’épanouissement de la politique d’ouverture de la Turquie à l’endroit du continent africain provient du fait que la Turquie a évalué comme un devoir humanitaire de ne pas rester indifférent aux problèmes de sous-développement, des désastres naturels, ainsi que des crises de politique intérieure auxquels se heurtait l’Afrique.

Le 12 avril 2005 la Turquie s’est vue accorder le statut d’observateur au sein de l’Union Africaine. L’Ambassade de Turquie à Addis Abéba, Ethiopie, a été accréditée auprès de l’Union Africaine. De plus, lors de la Xème Réunion au Sommet de l’Union Africaine qui s’est tenue à Addis Abéba au mois de janvier 2008, le statut de la Turquie en tant qu’un des partenaires stratégiques du continent africain a été confirmé.

Une étape importante dans l’histoire des relations turco-africaines a été franchie au moment où la coopération entre la Turquie et l’Afrique a été entérinée lors de la Réunion au Sommet de Coopération entre la Turquie et l’Afrique, des 18 au 21 août 2008 à Istanbul. Lors de cette Réunion au Sommet ‘’La Déclaration d’Istanbul sur la Coopération Turco-Africaine: Coopération et Solidarité pour un Avenir Commun’’ et ‘’le Cadre de Coopéraion pour le Partenariat Turco-Africain‘’ ont été approuvés à l’unanimité. 49 pays ont participé à cette Réunion:  6 Présidents de la République, 5 Présidents adjoints, 7 Premiers Ministres, 1 Premier Ministre Adjoint, 14 Ministres des Affaires Etrangères et 12 ministres) , de même  11 représentants des organisations internationales et régionales dont l’Union Africaine. Lors de la Réunion au Sommet qui constituait un tournant décisif du mécanisme de coopération durable entre la Turquie et l’Afrique, les domaines de priorités pour la coopération étaient les suivants: Coopération intergouvernemantale, commerce et investissement, agriculture, commerce agriculturel, développement rural, aménagement des sources de l’eau, petites et moyennes entreprises, santé, paix et sécurité, infrastructure (transports et télécommunication), culture, tourisme et éducation, média, information et technologie d’information, environnement.

Un mécanisme de suivi a aussi été adopté afin de vérifier la mise en oeuvre des décisions prises lors de la Réunion au Sommet en vertu de la stipulation de document de ‘’ Cadre de Coopération pour le Partenariat Turco-Africain ‘’. Il a été décidé de tenir, au cours de la deuxième année suivant chaque Réunion au Sommet, une Réunion des Hauts Fonctionnaires, au cours de la troisième année une Réunion de Révision au niveau ministériel et au cours de la cinquième année une Réunion au Sommet de la Coopération Turco-Africain dans un pays d’ Afrique.

Lors de la Première Réunion des Hauts Fonctionnaires organisée en Turquie le 15 décembre 2010, un plan conjoint de la mise en oeuvre pour 2010-2014 a été adopté et préparé conformément aux domaines de coopération approuvés par la Réunion au Sommet.

D’autre part, la Conférence Ministérielle de Révision ayant pour but d’évaluer le processus de coopération et de préparer la prochaine Réunion au Sommet, s’est tenue à Istanbul le 16 décembre 2011. La Réunion au Sommet suivante pour le partenariat turco-africain s’est tenue au mois de novembre 2014 à Malabo, capitale de Guinée Equatoriale.

La Turquie a aussi développé ses rapports avec les organisations régionales africaines. L’Ambassade de Turquie à Abuja (Nigeria) a été accréditée en 2005 auprès de la Communauté Economique des Etats de l’Afrique de l’Ouest (ECOWAS). La Turquie était devenue en 2008 membre du Forum des Partenaires Internationaux de ‘’ L’Autorité Intergouvernemantale de Développement (IGAD) ‘’. L’Ambassade de Turquie à Daressalam (Tanzanie), a été accréditée en 2010 auprès de la Communauté des Etats de l’Afrique de l’Est (EAC). On a aussi prévu d‘accréditer l’Ambassade de Turquie à Lusaka  (Zambie) auprès du Marché Commun de l’Afrique de l’Est et du Sud ( COMESA).

L’adhésion de la Turquie en tant que membre extra-régionale à la Banque Africaine de Développement et au Fond Africain de Développement, a été approuvée lors de la Réunion des Gouverneurs tenue les 14-15 mai 2008. Ainsi, la Turquie est devenue le 25ème membre extra-régional de la Banque.

Le Département auprès du Premier Ministre a aussi promulgué une circulaire de ‘’Document de Stratégie‘’ contenant les principes de la politique de la Turquie envers le continent africain, élaboré à la suite des consultations réalisées avec des autorités et institutions concernées. En vertu de cette circulaire, un ‘’Comité de Coordination de Stratégie Africaine’’ a été établi sous la surveillance du Ministère des Affaires Etrangères.

De plus, la Turquie a aussi attaché une grande importance au développement de ses relations bilatérales et au rapprochement avec les pays africains. Dans ce contexte, des efforts significatifs ont été déployés afin d’établir des missions diplomatiques dans les pays africains, de réaliser des visites et des contacts à tous les niveaux, de créer des mécanismes de coopération et de compléter le cadre juridique des relations économiques, commerciales et culturelles par le moyen de conclusion des accords qui y sont relatifs. Des programmes d’assistance humanitaire ont aussi été créés ainsi que des programmes d’assistance ayant des visées de développement économique. D’autre part, des efforts sont en cours pour activer les relations culturelles et augmenter les contributions dans le domaine de l’éducation.

La présence des groupes d’amitié dans la Grande Assemblée Nationale de Turquie et dans les parlements des pays africains dans les pays du Sud du Sahara comme le Nigeria, le Ghana, le Soudan et la Tanzanie entre autres,  contribue grandement au développement des relations bilatérales.

La Turquie a décidé d‘augmenter le nombre de ses missions diplomatiques en Afrique. Il y avait 15 Ambassades de Turquie dans les pays africains dont trois  (Accra/Ghana,Mogadiscio/ Somalie et Daressalam/Tanzanie) ont été fermées pour des raisons économiques ou de sécurité. Jusqu’à une date récente, la Turquie avait donc 12 ambassades en Afrique ( Rabat/Maroc, Alger/Algérie, Tunis/Tunisie, Tripoli/Libye, Le Caire/Egypte,

Khartoum/Soudan, Dakar/Sénégal, Abuja/Nigeria, Kinshasa/ République Démocratique du Congo, Addis Abéba/Ethiopie, Pretoria/Afrique du Sud, et Nairobi/Kenya ).

Les  Ambassades qui ont récemment ouvert leur porte sont les suivants:

2009: Daressalam/Tanzanie, Abidjan/Côte d’Ivoire,

2010: Yaoundé/Cameroun, Bamako/Mali, Accra/Ghana,

Kampala/Ouganda, Luanda/Angola, Antananarive/Madagascar,

2011: Lusaka/Zambie, Maputo/Mozambique,

Nouakchott/Mauritanie, Harare/Zimbabwe,

Mogadiscio/Somalie, Banjul/Gambie, Juba/Soudan du Sud,

2012: Niamey/Niger, Windhoek/Namibie,  Ouagadougou/Burkina Fasso, Libreville/Gabon.

2013: Ndjamena/Tchad, Conakry/Guinée,  Asmara/Erythrée et Djibouti.

2014: Brazzaville/République du Congo,

Kigali/Rwanda, Gaborone/Botswana et Cotonou/Bénin.

Ainsi, la présence totale des Ambassades de Turquie en Afrique a atteint le nombre de 39 à la fin de 2015. Ce nombre est impressionnant si on le compare au nombre de 12 Ambassades de Turquie sur le continent africain en 1998.

A la lumière des relations qui se développent, il y a, à présent, 27 ambassades des pays du Sud du Sahara en Turquie (l’Ethiopie, la Gambie, la République de l’Afrique du Sud, la Mauritanie, le Nigeria, le Sénégal, la Somalie, le Soudan, la République Démocratique du Congo, l’Ouganda, l’Angola, le Kenya, le Cameroun, la Guinée, Madagascar, le Ghana, le Gabon, la Zambie, le Zimbabwe, le Rwanda, la Tanzanie, la République du Congo, le Niger, le Soudan du Sud, Djibouti, le Burkina Fasso, la Sierra Leone). Il faut aussi ajouter que les pays d’Afrique du Nord ont toujours eu des Ambassades en Turquie (le Maroc, la Tunisie, l’Algérie, la Libye et l’ Egypte ). Ainsi le nombre total des Ambassades africaines en Turquie a atteint 32.

A cette occasion, il faut aussi souligner que la politique africaine de la Turquie a toujours été soutenue au plus haut niveau.

Le Président de la République de Turquie M. Abdullah Gül et le Premier Ministre M. Recep Tayyip Erdoğan et plus tard Recep Tayyip Erdoğan en tant que Président de la République ont apporté leur soutien sans ambiguïté sans lequel il n y aurait pas eu un tel succès de stratégie de la politique étrangère de la Turquie.

En fait, au cours de ces récentes années, des visites réciproques de haut niveau ont été observées entre la Turquie et les pays africains. Le Président de la République M. Abdullah Gül a visité divers pays africains: le Ghana et le Gabon (2011), le Kenya et la Tanzanie ( 2009 ), la République Démocratique du Congo, le Cameroun et le Nigeria (2010). Le Premier Ministre M. Recep Tayyip Erdoğan a visité l’Ethiopie, la Somalie, le Soudan et l’Afrique du Sud. Le successeur du Président Gül, le Premier Ministre Erdoğan après son élection en 2014 comme Président de la République, a visité plusieurs pays africains en sa capacité de Chef de l’état. D’autre part, des Chefs d’Etats africains ont également effectué des visites en Turquie: ceux du Nigeria, du Tchad, de Djibuti, de Somalie, de Mauritanie, de Tanzanie, d’Ouganda, de Zambie et plusieurs autres.

A l’occasion de la IVème Conférence des Pays Moins Avancés (PMA) de l’Organisation des Nations Unies, tenue à Istanbul des 9 au 13 mai 2011, le Président de la République de Turquie M. Gül, le Premier Ministre M. Erdoğan et le Ministre des Affaires Etrangères M. Ahmet Davutoğlu, ont eu des entretiens avec leurs homologues.

Il est à noter que dans le passé, il existait peu de contacts entre la Turquie et les pays africains du Sud du Sahara, aux niveaux élevés à l’exception de la visite du Président de la République M. Cevdet Sunay en Ethiopie il y a quelques décennies et de la visite du Premier Ministre Necmettin Erbakan au Nigeria en 1996. Naturellement, il faut souligner que le Maroc, l’Algérie, la Tunisie, la Libye et l’Egypte font figure d’exception et ne peuvent être mentionnés dans ce contexte puisqu’il y avait toujours eu des contacts avec ces pays à tous les niveaux.

Récemment, on a également pu observer l’intensification des visites mutuelles réalisées par des ministres ou par des hauts fonctionnaires turcs et africains.

Il a déjà été évoqué plus haut que la Turquie a participé aux opérations du maintien de la paix dans plusieurs pays de l’Afrique.

Dans le contexte de la politique du soutien de la Turquie pour assurer la paix, la stabilité et le développement en Afrique, la Turquie a été co-présidente avec l’Egypte, de la Conférence Internationale des Pays Donateurs pour la Reconstruction et le Développement de Darfour organisée au Caire en 2010. Lors de cette Conférence, la Turquie a déclaré qu’elle s’engageait à verser une aide de 70 millions de dollars pour les années 2010-2015 dans les domaines de la santé, de l’agriculture et de l’éducatoin.

D’autre part, la Turquie a accueilli à Istanbul en 2010, la Conférence de Somalie organisée par l’Organisation des Nations Unies. La deuxième Conférence s’est aussi tenue à Istanbul au cours de la même année.

L’Agence de Coopération et de Développement de Turquie (TIKA) est en train de réaliser des projets de coopération et d’assistance technique sur le continent africain dans divers domaines. TIKA a ouvert plusieurs Bureaux de Coordination des Programmes en Afrique: Addis Abeba, Khartoum, Dakar, Nairobi, Le Caire, Tripoli et Mogadiscio. Les Bureaux de Coordination des Programmes de TIKA ont atteint à présent le nombre de 14. En Afrique, TIKA a réalisé jusqu’à présent des projets dans 37 pays. L’assistance de développement de la Turquie par les institutions gouvernementales et les organisations de la société civile a atteint 97 millions de dollars en 2009 et 102 millions de dollars en 2010.

Selon les statistiques de l’0CDE, l’assistance officielle de développement de la Turquie a représenté en 2010, 1,273 milliards de dollars.

D’autre part, selon les données de l’Assistance Globale Humanitaire, l’assistance de la Turquie était de 1,08 milliards de dollars en 2012 et de 1,6 milliards de dollars en 2013. Ainsi la Turquie a été le troisième pays après les Etats Unis d’Amérique et le Royaume Uni à accorder l’assistance humanitaire la plus importante.

Pour surmonter les difficultés de transports et de services aériens entre la Turquie et l’Afrique, la Compagnie aériennne nationale de Turquie Turkish Airllines a ouvert de nouvelles routes aériennes en Afrique. Les nouveaux vols de Turkish Airlines à partir d’Istanbul vers différentes destinations en Afrique sont les suivants: Khartoum, Addis Abeba, Lagos (2006), Johannesbourg et Cape Town (2007), Nairobi et Dakar ( 2009), Daressalam, Entebbe et Accra (2010), Mogadiscio (2012). En 2015, la compagnie aérienne de Turquie Turkish Airlines couvre 57 destinations dans 29 pays africains. Il va sans dire qu’il y a toujours eu des vols entre la Turquie et le Maroc, l’Algérie, la Tunisie, la Libye et l’Egypte.

Dans le domaine de l’éducation, de 1991 à 2011, la Turquie a offert 3254 bourses aux africains. 864 de ces bourses ont été utilisées. Pour l’année scolaire 2011-2012 425 bourses ont été offertes aux pays africains. Selon les statistiques du Ministère turc de l’Education Nationale, il y a 1091 boursiers africains en Turquie en 2015. En outre, le Département des Affaires Religieuses a offert 116 bourses pour la formation des hommes de religion dans les écoles en Turquie.

D’autre part, il est à noter que le commerce de la Turquie avec le continent africain s’est accru de manière continue durant les dernières années. Avec les pays du Sud du Sahara, le volume du commerce se chiffrait en 2000 à 742 million de dollars, en 2005 à 3 milliards de dollars et en 2008 à 5,7 milliards de dollars. Néanmoins la crise économique globale a négativement affecté le commerce de la Turquie avec les pays du Sud du Sahara. En effet, en 2009 le volume du commerce s’est chiffré à 4,88 milliards de dollars et en 2010, il a atteint 4 milliards de dollars, alors qu’en 2013, le volume du commerce a atteint 6,62 milliards de dollars et en 2014, 6,49 milliards de dollars.  En ce qui concerne le volume du commerce exterieure de la Turquie avec tout le continent africain, les chiffres sont les suivants: 6,84 milliards de dollars en 2005, 14,08 milliards de dollars en 2009, 14,1 milliards de dollars en 2010,  17,1 milliards de dollars en 2011, 20,6 milliards de dollars en 2013 et  19,67 milliards de dollars en 2014.

Les entrepreneurs turcs de construction sont également actifs dans les pays africains. Ils ont réalisé des projets dans 89 pays du monde entier entre 1972 et 2010, dont 21 % en Afrique (39 milliards de dollars). 19% de ces projets se sont réalisés en Afrique du nord et 2 % en Afrique sub-saharienne (3.7 milliards de dollars).

En guise d’évaluation générale, on peut affirmer que la politique d’ouverture de la Turquie vers le continent africain, a été couronnée de succès. Les relations de la Turquie avec tous les pays africains se sont développées dans tous les domaines, durant les dix sept dernières années. Dans ce contexte, deux dates importantes sont à mentionner. En 1998, la Turquie a préparé un plan d’action pour l’ouverture vers l’Afrique dans le contexte d’une approche globale et planifiée; et en 2005, le Gouvernement Turc a déclaré 2005 l’Année de l’Afrique et intensifié ses efforts pour développer et approfondir ses relations avec tous les pays africains, ainsi que les organisations africaines.

Le résultat positif de cette politique a pu être observé quand les pays africains ont voté pour la candidature de la Turquie au Conseil de Sécurité de l’Organisation des Nations Unies en tant que membre non-permanent pour la période 2008-2010.

Naturellement, les relations d’amitié et une coopération étroite entre la Turquie et l’Afrique ne serviront pas seulement les intérêts de toutes les parties concernées, mais cet état de choses contribuera, sans aucun doute, à la paix et à la stabilité régionale et internationale.

En conclusion, nous pouvons affirmer que la politique africaine peut être qualifiée de franc succès de la politique étrangère de la Turquie.

Références

Africa A-Z Continental and Country Profiles, Africa Institute of South Africa, Pretoria, 1998.

Afrika’ya Açılım Eylem Planı, T.C. Dışişleri Bakanlığı, II. Basım Ağustos, 1999.

Ansprenger, Franz, Politische Geschichte Afrikas im 20. Jahrhundert, Beck, München, 1992.

Berthélemy, Jean-Claude et Söderling, Ludwig, l’Afrique Emergente, OCDE Etude de Centre du Développement, Paris 2001.

Çaycı, Abdurrahman, Büyük Sahra’da Türk-Fransız Rekabeti (1858-1911), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1995.

Ferro, Marc, Le Livre Noir du Colonialisme, Hachette Littératures, Paris, 2004.

Girardet, Raoul, L’Idée Coloniale en France, Hachette Littératures, Paris 2007.

Gourévitch, Jean-Paul, La France en Afrique, Acropole, Paris 2006.

HAZAR, Numan, Turkey’s Opening-up to Africa, ASAM Perspective, Center for Eurasian Studies, Ankara, August 2008.

HAZAR, Numan, Turkish Policy of Opening Up to Africa, Center for Strategic Studies, Khartum, 1999.

HAZAR, Numan, La Politique d’Ouverture de la Turquie vers le Continent Africain, Université de Yaoundé II, Institut des Relations Internationales, Yaoundé 2000.

HAZAR, Numan, Küreselleşme Sürecinde Afrika ve Türkiye-Afrika İlişkileri, Uluslararası Stratejik Araştırma Kurumu (USAK), Ankara 2011.

HAZAR, Numan, Turkey’s Policy of Outreach to Africa: An Assessment, Journal of Business, Economics and Political Science (JOBEPS), Turgut Özal University, Volume 4,Number 7,April 2015.Ankara.

HISTOIRE Générale de l’Afrique, Volume IV, l’Afrique de XIe au XVIe Siècle, et Tome V, l’Afrique de XVIe au XVIIIe Siècle, Paris:Présence Africaine/ Edicef/ UNESCO, 1991.

Holt, P. M.,  A Modern History of the Sudan,  Weidenfeld and Nicolson, London 1963.

Iliffe, John, Les Africains, Histoire d’un Continent, Flammarion, Paris, 1997.

Jolly, Jean, Histoire du Continent Africain, Tome 2, Harmattan, Paris 1996.

Kaddache, Mahmoud, l’Algérie durant la Période Ottomane, Office des Publications Universitaıres, Alger 1998.

Karpat, Kemal H. ,  The Politicization of Islam, Oxford University Press, New York 2001.

Kavas, Ahmet, Osmanlı-Afrika İlişkileri, Kitabevi, İstanbul 2011.

Ki-Zerbo, Joseph: Histoire de l’Afrique Noire, Librairie A. Hatier, 2008.

Manceron, Gilles, Marianne et ses Colonies,  Editions la Découverte, Paris 2003.

Michler, Walter, Afrika Wege in die Zukunft, Horlemann, Unkel/Rhein, 1995.

Orhonlu, Cengiz, Osmanlı İmparatorluğu’nun Güney Siyaseti: Habeş Eyaleti, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1996.

Santander, Sebastian (Sous la Direction de), L’Afrique, nouveau terrain de jeu des émergents, Editions Karthala, Paris 2014.

Topuz, Hıfzı, Kara Afrika, Milliyet Yayınları,  İstanbul 1971.

Wesseling, Henri, Le Partage de l’Afrique, Editions Denoĕl, Paris 1996.

Ziegler, Jean, Main Basse sur l’Afrique, Editions du Seuil, Paris 1980.

 

TURKEY’S POLICY TOWARDS
AFRICA
Numan HAZAR

 

 

NUMAN HAZAR

Ambassador (R)

Born in 1945 in Tarsus, Turkey. Graduated in 1966 from the Diplomatic Section of the Faculty of Political Science, Ankara University. Entered in 1967 Ministry of Foreign Affairs. Served in various diplomatic posts abroad: Second Secretary in Ottawa, Canada; First Secretary, in Nicosia, Cyprus; Counselor and First Counselor, in Washington,D.C., USA for two terms (seven years) ; Deputy Chief of Mission in New Delhi, India; Minister-Counselor, in Bonn, Germany; In Ankara, he served at the Office of the President of the Turkish Republic as well as Policy Planning, Cultural Affairs, Council of Europe Departments, Director General for Africa, East Asia and Pacific/Islamic Conference Organization (Ministry of Foreign Affairs). He was Ambassador to Lagos, Nigeria, Ambassador/Permanent Representative to the Council of Europe in Strasbourg and later to UNESCO in Paris. He served as Ambassador/Diplomatic Adviser to the Minister of National Defense and later as Acting Chairman of the Inspection Board of the Ministry of Foreign Affairs. Retired in 2010. Appointed by Turkey in 2011 as Turkey’s Representative of the Economic Cooperation Organization’s (ECO) Eminent Persons Group (EPG), composed of ten member countries (Iran, Pakistan, Turkey, Azerbaijan, and Central Asian Countries  Afghanistan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan, Tajikistan and Turkmenistan) in order to restructure Economic Cooperation Organization (ECO). Afterwards, he was elected as Chairman of the EPG.

He is the author of four books in Turkish entitled; “Turkish-African Relations” , “International Politics and Civilizations”, ‘’Effects of Science and Technology on Civilizationa and Foreign Policy’’ and  ‘’Human Rights and Diplomacy’’.  He has also written various articles, published in a variety of countries, in Turkish, English, French and German on different international issues.

 

 

 

PREsENtAtIoN

 

The present monograph was printed in 2012 under the title of ‘’Turkey in Africa: the Implementation of the Action Plan and an Evaluation after Fifteen Years’’. It was published by the Center for Middle Eastern Strategic Studies (ORSAM) in Ankara.

Since that time there has been an intensification in the Turkish-African relations as well as outstanding developments. For this reason an updated edition has become necessary.

This time Foreign Policy Institute in Ankara has assumed the publication of the second edition under a different title: ‘’Turkey’s Policy towards Africa).

I would like to express my thanks to Mr Seyfi Taşhan, President of the Foreign Policy Institute as well as Ambassador (R) Oktay Aksoy, Member of the Administrative Board of the Institute for all their efforts to make possible the publication of the present monograph. On the other hand, I also thank Ms Hélène Longpré, from the UNESCO Secretariat in Paris for her contribution in editing the original french text.

I hope, this monograph will be useful for researches to be carried out on Turkey-Africa relations.

Ankara,2016

 

 

 

 

 

tURKEY’s PoLICY toWARDs AFRICA

In the recent years, Turkey has increased her efforts to develop relations with African countries in every field.

Within this framework, Turkey had in the past , from time to time, more or less intense attempts to develop her relations with African countries. When Turkey faced difficulties on Cyprus issue at the  United Nations;  delegations or special representatives  were sent to African countries. In certain cases, similarly specials emissaries were sent to African countries in order to explore opportunities for economic and commercial cooperation. However, a comprehensive and global  plan involving Turkey’s relations with Africa in all aspects could not be considered. It was in 1998 that  Turkey decided to develop her relations with the  African Continent as a whole without any distinction by devising an Action Plan. The main idea steering Turkish officials to make an action plan stemmed from the determination that the relations between Turkey and African continent did not seem satisfactory considering the current great potential. It was necessary to develop relations with the African continent to a large extent.

The idea of Action Plan developed in 1998 as a result of various consultations carried out within the context of a series of meetings, in which Government officials, Turkish Ambassadors in Africa, representatives of private sector, and honorary consuls of African countries in Turkey participated.

In the light of consultations and views expressed in these meetings, Ministry of Foreign Affairs prepared an Action Plan in order to develop the relations between the African Continent and Turkey in every possible area.

But why? In order to answer this question, it is necessary to emphasize certain points related to the aforesaid policy of Turkey.

Turkey’s relations with African countries could not reach a desired level in political, economic, commercial and cultural areas. On the one hand, the relations were not in proportion to the dimensions of a country like Turkey with developed and considerable economic and commercial growth. As a matter of fact, Turkey has not  only been an inevitable actor in the Middle East but she has also taken her place among  the 20 largest economies of the World as 17th largest economy (16th according to purchasing power parity) . Thus she became a member of G-20 group of the World’s largest economies.  On the other hand, due to the lack of well established sufficient diplomatic relations, in most cases, Turkey had relations with African countries only within the international organizations such as the United Nations Organization, the Organization of Islamic Cooperation. Besides, economic, commercial and cultural relations could not have reached its full potential. Turkey did not know problems and challenges of Africa. On the other hand, Africans did not have a positive understanding on diplomatic issues about Turkey,  with the impact of common ideas.

Turkey, however, had certain advantages on developing and maintaining special relations with all the African countries:

  • Turkey did not have a colonial past in Africa. The Ottoman Empire was actually an African State having various provinces in Africa, and it had a very good relationship with African peoples as well as with neighboring states. It was not a colonial state, and represented a peace system, pax ottomanica like pax romana of the Roman Empire that all nations had their religious freedoms by preserving their national identities. The Ottoman Empire prevented colonial expansion of Spain in North Africa. Therefore, Algeria, Tunisia and Libya owe their national identities to Turks. Similarly, the Ottoman Empire played a major role in preventing the penetration of Portuguese colonialism in East Africa.
  • The Ottoman Empire, an African state, included the following African  provinces: Algeria, Tunisia, Tripolitania (Libya), Egypt, Province of Abyssinia (including Somalia, Eritrea, Djibouti, the Harar region  in modern Ethiopia and coastline of Red Sea in modern Sudan) and Sudan itself. Certain parts of Niger, Chad and Uganda were also situated within the borders of the Ottoman Empire.
  • The Ottoman Empire had friendly relations with Zanzibar, South Africa and had alliance with Kanem Bornu Empire prevailing in major parts of Sahara in the past.
  • Although not many, there are Turkish citizens of African origin living in Turkey.
  • There is a sympathy in African countries towards Turkey.African Muslims positively regard the friendship with Turkey due to their religious common grounds. In addition to this, Christian populations of Africa feel admiration for the reforms and secular system of Mustafa Kemal Atatürk. But as

a whole, Africa feels a particular admiration for Turkey’s war of independence considered as the first national liberation war of our era, and also for the reforms developed under the leadership of Atatürk, who set a good example for leaders of certain African countries during early periods of national independence. It is possible to see the traces of Kemalism in Algeria, Egypt, Tunisia, Libya, Nigeria, Ghana, Senegal and Democratic Republic of the Congo.

  • Lastly, it is necessary to add the fact that the Ottoman Empire itself was subjected to disintegration and colonization threats by industrialized European powers.
  • Turkey has always attached importance to develop her relations with African countries. Turkey opened an Embassy in Ethiopia in 1926, a couple of years after the declaration of Turkish Republic. It should be kept in mind that there were, at that time, only a few independent countries in Africa. With the beginning of the process of decolonization, Turkey recognized the independence of all African States and opened embassies in a number of countries.
  • Despite the fact that Ottoman Empire took part in Berlin Conference (November 1884-February 1885), where a “General Act” that was effective in disintegration of Africa until 1914 was declared, the Ottoman  Empire was, in principle, against the partitioning of Africa by European powers . The first principle underlined during the Conference was the hinterland principle. Each country settled on a coastline had rights in the hinterland until the borders of neighboring power, but hinterland could not be annexed without a real occupation, and other signatories were supposed to get informed about all kind of occupation or agreements concluded with indigenous peoples. The views of the Ottoman Empire did not correspond to views of European States, France in particular; and conflicted with France on the hinterland of the Ottoman province of Tripolitania. Because the Ottoman Empire had a good relationship with indigenous peoples of the area, including Tuaregs, who controlled the historical trade route between Sahara and Mediterranean ports of the Empire.
  • On the other hand, Africans believe that Turkey, which has made major economic, political and social progress and is a developing country, could be a better model for all African countries than others. In other words, Africans will be able to benefit from the experiences of Turkey.
  • Turkey took part in peacekeeping operations, carried out by international community with the initiatives of the United Nations or other organizations, in Somalia, Sudan (Darfur and South Sudan), Democratic Republic of the Congo, Liberia and Côte d’Ivoire.
  • Lastly, it is undeniable that Turkey needs the friendship of Africans and the strong economic and commercial relations with the whole Continent.

These aforesaid elements are very positive points that could be considered as an opportunity to strengthen the Turkish-African relations.

Before doing a balance sheet on what has been done between Turkey and Africa since the enforcement of Turkey’s Action Plan for Opening up to Africa accepted in 1998, it is necessary to take a look at the points envisaged and suggested in the aforesaid Action Plan.

In general terms, the Action Plan envisaged promoting the relations between Turkey and the African Continent in every field. Cooperation in the fields of education and defense as well as various fields, and measures proposed for economic, commercial and cultural relations were thought to form a strong basis for creating a mutual understanding on diplomatic issues and for establishing political relations.

The political measures of the Action Plan involves the following propositions:

Realization of high-level visits from African countries (Presidents, Prime Ministers and Ministers of Foreign Affairs),

Establishment of political consultation mechanisms at Foreign Ministry level,

Intensification of contacts with African countries within the international organizations such as the United Nations, the Organization of Islamic Cooperation etc.

Mutual inter-parliamentary visits,

Sending official delegations to various African countries,

Realization of humanitarian assistance

Contributions to various UN technical assistance programs

It is also envisaged to increase the number of Turkish Embassies in Africa, which fell from 15 to 12, in order to promote diplomatic presence of Turkey in African Continent within the scope of Action Plan  First, it was decided to open three new Embassies in Africa. It was also envisaged to open honorary consulates in certain capitals of Africa, as it was not possible to open embassies due to financial reasons. Certain administrative measures were also prescribed for the staff of embassies.

Other measures proposed by the Action Plan in order to promote economic relations with African countries are as follows:

Conclusion of Agreements of Trade, Technical, Economic and Scientific Cooperation, Prevention of Double Taxation and Mutual Promotion and Protection of Investments in order to complete the legal framework of economic and trade relations,

Invitation of technical Ministers from Africa such as Ministers of Trade, Industry, Health, Agriculture and Education,

Invitation of experts to short term training programs in technical fields,

Organization of technical assistance programs for African countries,

Realization of Turkey’s membership in African Development Bank as a non-regional donor country.

Realization of Turkey’s membership as shareholder in the African Exports and Imports Bank (Afreximbank).

Exchange of visits by businessmen

Creation of Joint Business Councils or Chambers of Commerce by encouraging contacts among private sectors

In the Action Plan, educational and cultural measures were also proposed, and the number of scholarships granted for Africans were increased. Besides, the necessity of making Turkish scholarships more attractive was underlined. It was proposed to sign cultural agreements or to make cultural exchange programs with African countries to develop cultural relations. In this context, cooperation and interaction between universities was encouraged and promoted.

The necessity of attaching a particular importance to information activities to introduce Africa to Turkish public opinion and Turkey in Africa was highlighted. In this context, it was planned for non-governmental organizations such as Foreign Policy Institute in Ankara and Strategic Research Centers in Turkey to invite academicians to seminars and conferences held in Turkey. Besides, it was also proposed to establish African Studies Center within the aforesaid organizations. In this context, it was decided that the exchange of academicians forms a basis to study economic, social and political issues of Africa, as well as the exchange of experts and researchers.

Cooperation in the field of defense industry, promotion of air links and maritime transportation, and intensification of contacts among academic circles was also proposed.

Great energy was expended on putting the Action Plan into implementation after it was approved at political level.

High level visits  (heads of state, ministers) as well as  visits by high-ranking officials  were made in the context of the action plan.

In the course of time, advances have been observed in Turkish-African relations.

In 2003, Undersecretariat of Foreign Trade prepared a document entitled, Strategy for Development of Economic Relations with Africa. In addition to this, in 2005, Turkish Government declared 2005 as African year. Within this framework, reciprocal high-level visits were made to sign economic and commercial agreements. Besides, bilateral economic and political mechanisms were created in order to complete the legal basis, and mutual visits of commercial delegates were encouraged. Thus, Turkey’s relations with African Continent gained a momentum as well as a considerable content.

The importance of Turkish Policy of opening up to Africa stems from the fact that Turkey considered as a humanitarian duty not standing idle by problems such as underdevelopment, natural disasters and domestic political crisis that Africa faces.

Turkey gained observer status in the African Union on 12 April 2005. The Ambassador of Turkey to Addis Ababa, capital of Ethiopia, was accredited to the African Union. Furthermore, during the 10th African Union Summit, which took place in Addis Ababa on January 2008, Turkey was confirmed as a strategic partner for the continent.

A more important stage in the history of Turkey-Africa relations was the official confirmation of cooperation between Turkey and Africa during the Turkey-Africa Cooperation Summit held in Istanbul between 18-21 August 2008. In this summit, “The Istanbul Declaration on Turkey-Africa Partnership: “Cooperation and Solidarity for a Common Future” and “Cooperation Framework for Turkey-Africa Partnership” were unanimously accepted. 49 countries participated in this summit: 6 Presidents, 5 Vice-Presidents, 7 Prime Ministers, 1 Deputy Prime Minister, 14 Foreign Ministers, 12 Ministers, 11 international and regional organization representatives including the African Union. In this summit, which is a certain milestone in terms of establishing a permanent cooperation mechanism between Turkey and Africa, the primary cooperation fields were determined as follows: Inter-governmental cooperation, trade and investment, agriculture, agricultural trade, rural development, water resources management, small and medium sized enterprises, health, peace and security, infrastructure (transportation and telecommunication), media, information and information technology, environment.

Also a follow-up mechanism was established in accordance with the provisions of the “Cooperation Framework for Turkey-Africa Partnership”, in order to follow the implementation of decisions taken in the summit. It was decided to hold a Senior Officials Meeting in the second year after the summit, Ministerial Review Conference in the third year, and Turkey-Africa Cooperation Summit in an African country in the fifth year.

2010-2014 Turkey-Africa Partnership Joint Implementation Plan, adopted in the summit and prepared in line with the cooperation fields, was adopted in first Senior Officials Meeting carried out in Turkey on 15 December 2010.

On the other hand, the Ministerial Review Conference of Turkey-Africa Partnership was held in Istanbul on 16 December 2011, in order to assess the cooperation process and prepare the following meeting of the Summit.  The following Summit Meeting for Turkey-Africa Partnership was held in November 2014 in Malabo, the capital city of the Republic  of Equatorial Guinea.

Turkey has also developed her relations with African Regional Organizations. Turkish Embassy to Abuja (Nigeria) was accredited to the “Economic Community of West African States (ECOWAS)’’ in 2005. Turkey became a member of the “Intergovernmental Authority on Development (IGAD) International Partners Forum” in 2008. Turkish Embassy in Darussalam (Tanzania) was accredited before “East African Community (EAC)” in 2010. It was also proposed to accredit Turkish Embassy in Lusaka (Zambia) to the “Common Market of Eastern and Southern Africa” ( COMESA).

Turkey became the member of African Development Bank and African Development Fund during the Meeting of the Board of Governors held on 14-15 May 2008. Thus, Turkey became the 25th non-regional member of the Bank.

The Strategy Paper including the principles of Turkey’s African policy, which was prepared at the end of exchange of views made with competent authorities and concerned organizations, was published as Prime Ministry Circular. In accordance with this circular, an “African Strategy Coordination Committee” was created under the supervision of Foreign Ministry.

Moreover, Turkey has also attached great importance to development of bilateral relations and to rapprochement with African countries. In this context, great efforts have been made to complete the legal framework of economic, commercial and cultural relations through establishing new diplomatic missions in African countries, paying mutual visits, having contacts at all levels, creating cooperation mechanisms and signing necessary agreements. Humanitarian aid programs and assistance programs aiming at economic development have been prepared. On the other hand, efforts have been made to promote cultural relations and also to increase contributions in the field of education.

The friendship groups between the Grand National Assembly of Turkey and the parliaments of the countries of Sub-Saharan Africa such as Nigeria, Ghana, Sudan, Tanzania, contribute to development of bilateral relations.

Turkey decided to increase the number of her missions in Africa. Turkey had 15 Embassies in African countries; three of those (Accra/Ghana, Mogadishu/Somalia and Darussalam/Tanzania) had been closed due to economic or security reasons. Therefore, there were until recently 12 Turkish Embassies in Africa (Rabat/Morocco, Algiers/Algeria, Tunis/Tunisia, Tripoli/Libya, Cairo/Egypt, Khartoum/Sudan, Dakar/Senegal, Abuja/Nigeria, Kinshasa/Democratic Republic of the Congo, Addis Ababa/Ethiopia, Pretoria/South Africa and Nairobi/Kenya) .

Turkish embassies opened in recent years are listed as follows:

2009: Darussalam/Tanzania, Abidjan/Côte d’Ivoire  (Ivory Coast ).

2010: Yaounde/Cameroon., Bamako/Mali, Accra/Ghana,

Kampala/Uganda, Luanda/Angola, Antananarivo/Madagascar,

2011: Lusaka/Zambia, Maputo/Mozambique,

Nouakchott/Mauritania. Harare/Zimbabwe, Mogadishu/Somali,

Banjul/Gambia, Juba/South Sudan,

2012: Niamey/Niger, Windhoek/Namibia, Ouagadougou/ Burkina Faso, Libreville/Gabon.

2013: Ndjemina/Chad, Conakry/Guinea, Asmara/Eritrea and Djibouti.

2014: Brazzaville<7Republic of Congo,Kigali/Rwanda,  Gaborone/Botswana and Cotonou/Benin.

Thus, the number of Turkish Embassies in Africa has been 39 by the end of 2015. In comparison to the existence of 12 resident Embassies of Turkey in 1998, this development is, indeed, very impressive.

In the light of developing relations, there are currently embassies of 27 Sub-Saharan African countries to Ankara. (Ethiopia, Gambia, Republic of South Africa, Mauritania, Nigeria, Senegal, Somalia, Sudan, Democratic Republic of the Congo, Uganda and Angola,Kenya,Cameroon,Republic of Guinea,Madagascar,Ghana, Gabon,Zambia, Zimbabwe, Rwanda,Tanzania, Republic of Congo,Niger,South Sudan,Djibouti, Burkina Fasso,Sierra Leone).  It is necessary to add that North African countries (Morocco, Tunisia, Algeria, Libya and Egypt) always have had their embassies in Turkey. Total number of African Embassies in Turkey is 32.

On that occasion, it should be underlined that Turkey’s African policy has always been supported at the top level. No doubt that such an important strategic success related to Turkey’s foreign policy could not be achieved without the supports of President of the Republic of Turkey Abdullah Gül and Prime Minister (and later as President of the Republic) Recep Tayyip Erdoğan.

In recent years, reciprocal high-level visits have been made between Turkey and African countries. President Abdullah Gül paid visits to various African countries {Ghana and Gabon (2011), Kenya and Tanzania (2009), Democratic Republic of the Congo, Cameroon, Nigeria (2010)}. Prime Minister Erdoğan paid visits to Ethiopia, Sudan, Somalia and South Africa. The successor of President Gül, Mr Erdoğan who was elected in 2014 as President of the Republic visited several African countries in his new capacity .  On the other hand, African Heads of State also visited Turkey: Nigeria, Chad, Djibouti, Somali, Mauritania, Tanzania, Uganda and Zambia.

During the Fourth United Nations Conference on the Least Developed Countries held in İstanbu on 9-13 May 2011, President of the Republic of Turkey Abdullah Gül, Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan and Foreign Minister Ahmet Davutoğlu had talks with their counterparts.

It is necessary to state that there were very limited high-level contacts between Turkey and Sub-Saharan African countries in the past, except for President Cevdet Sunay’s visit to Ethiopia several decades ago, and Prime Minister Necmeddin Erbakan’s visit to Nigeria. Of course, it is necessary to say that Morocco, Algeria, Tunisia, Libya and Egypt are the exceptions. Because there has always been mutual contacts with the aforesaid countries at every level.

In the recent past, it was observed that reciprocal visits of Turkish and African ministers or senior officials with each others increased.

As mentioned above, Turkey has contributed to peacekeeping operations in many African countries. In the context of Turkey’s policy to contribute to  peace, stability and development in Africa;  Egypt and Turkey co-chaired the International Donors’ Conference for the Development and Reconstruction of Darfur that was held in Cairo in 2010. During the Conference, Turkey announced a pledge of 70 million US Dollars of  assistance mainly in health, agriculture and education sectors between 2010 and 2015.

On the other hand, Turkey hosted in Istanbul the Somalia Conference organized within the UN framework in 2010. And the second conference was also carried out in Istanbul in the same year.

Turkish International Cooperation and Development Agency (TİKA) has been working on to carry out cooperation and technical assistance projects in different fields for African Continent. TİKA has opened Program Coordination Offices to provide coordination for the programs in Africa namely, in Addis Ababa, Dakar, Nairobi, Cairo,Tripoli and Mogadishu. With the TIKA Program Coordination Offices opened at a later stage TIKA has at the present time 14 Program Coordination Offices in Africa.

In Africa, TİKA has carried out projects in 37 countries so far. Turkey’s assistance provided in cooperation with governmental and non-governmental organizations reached 97 million US dollars in 2009, while it reached 102 million US dollars in 2010.

According to the statistics of the OECD Turkey’s official development assistance was 1,273 billion dollars in  in 2010.

On the other hand, according to the figures of the Global Humanitarian Assistance,  Turkey’s humanitarian assistance was 1,08 billion dollars in 2012 and 1,6 billion dollars in 2013. Thus Turkey was third country providing humanitarian assistance following United States and United Kingdom.

Turkey’s national airlines company the Turkish Airlines opened new lines in Africa to overcome transportation and air transport problems between Turkey and Africa. The new flights launched by the Turkish Airlines from Istanbul to various destinations in Africa are listed as follows: Khartoum, Addis Ababa, Lagos, Johannesburg and Cape Town, Nairobi, Dakar, Darussalam, Entebbe, Accra, Mogadishu. At present Turkish national airline compny Turkish Airlines ha 57 destination in 29 African countries. It should also be indicated that Turkish Airlines has always had flights between Turkey and Morocco, Algeria, Tunisia, Libya and Egypt.

In educational field, Turkey has granted 3254 scholarships for Africans since 1991 until 2011. 864 of these scholarships have been used. The number of scholarships granted for African countries in the academic year of 2011-2012 has been 425. According to the statistics of Ministry of National Education, there are 1091 (2015)  African grantees in Turkey. In addition to this, Presidency of Religious Affairs has granted 116 scholarships for the education of clergies in Turkish schools.

On the other hand, it is necessary to indicate that Turkey’s trade with the African Continent has been on the rise in recent years. The trade volume with Sub-Saharan countries was 742 million US dollars in 2000; 3 billion US dollars in 2005; and 5,7 billion US dollars in 2008. On the other hand, the global economic crisis has negatively affected Turkey’s trade with the Sub-Saharan countries. As a matter of fact, its trade volume reached 4.88 billion US dollars in 2009; 4 billion US dollars in 2010; and 7,5 billion US dollars. In 2013 Turkish trade volume with Sub-Saharan Africa was 6,62 billion US dollars and in 2014 6,49 billion US dollars. The figures related to Turkey’s foreign trade volume with the whole African Continent are: 6,84 billion US dollars in 2005; 14,08 billion US dollars in 2009; 14,1 billion US dollars in 2010; and 17,1 billion US dollars in 2011, 20,6 billion US dollars  in 2013 and 19,67 billion US dollars in 2014.

There are also Turkish contractors working in African countries. Turkish contractors assumed projects in 89 countries across the world between the years 1972 and 2010.  21% of these projects ( 39 billion dollars ) were carried out in Africa. 19 % of the projects were carried out in North Africa, while 2 % (3,7 billion dollars) of them were carried out in Sub-Saharan Africa.

As an overall assessment, it could be asserted that Turkish Policy of opening up to Africa has been successful. As a matter of fact, in the last fifteen years, Turkey’s relations with all African countries have been developed.

In this context, let us mention the two important dates: In 1998, Turkey prepared a comprehensive Action Plan in a global and planned approach in order to open up to Africa; in 2005, on the other hand, Turkish Government declared 2005 as the African year and Turkey increased her efforts to develop and intensify her relations with all African countries and African organizations.

The positive outcome of this policy was seen when African countries voted for Turkey’s non-permanent membership in 2008-2010 period at the United Nations’ Security Council.

Of course, the friendly relations and close cooperation between Turkey and Africa will not only be for the benefit of all the concerned parties, but this state of affairs will also contribute to regional and international peace and stability.

In conclusion, we can say that African policy could be considered as a real success of the Turkish foreign policy.

*The original of the article is in French.

References

Africa A-Z Continental and Country Profiles, Africa Institute of South Africa, Pretoria, 1998.

Afrika’ya Açılım Eylem Planı, T:C: Dışişleri Bakanlığı, II. Basım   Ağustos, 1999.

Ansprenger, Franz, Politische Geschichte Afrikas im 20. Jahrhundert, Beck, München, 1992.

Berthélemy, Jean-Claude ve Söderling, Ludwig, L’Afrique Emergente, OCDE Etude de Centre du Développement, Paris 2001.

Çaycı, Abdurrahman, Büyük Sahra’da Türk-Fransız Rekabeti (18581911), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1995.

Ferro, Marc, Le livre noir du Colonialisme, Hachette Littératures, Paris, 2004.

Girardet, Raoul, L’Idée Coloniale en France, Hachette Littératures, Paris 2007.

Gourévitch, Jean-Paul, La France en Afrique, Acropole, Paris 2006.

Hazar, Numan, Turkey’s Opening-up to Africa, ASAM Perspective, Center for Eurasian Studies, Ankara, August 2008.

Hazar, Numan, Turkish Policy of Opening Up to Africa, Center for Strategic Studies, Khartum, 1999.

Hazar, Numan, La Politique d’Ouverture de la Turquie vers le Continent Africain, Université de Yaoundé II, Institut des Relations Internationales, Yaoundé 2000.

Hazar, Numan, Küreselleşme Sürecinde Afrika ve Türkiye-Afrika İlişkileri, Uluslararası Stratejik Araştırma Kurumu (USAK), Ankara 2011.

HAZAR, Numan, Turkey’s Policy of Outreach to Africa: An Assessment, Journal of Business, Economics and Political Science (JOBEPS), Turgut Özal University, Volume 4,Number 7,April 2015.Ankara.

Histoire Générale de l’Afrique, Volume IV, l’Afrique de XIe au XVIe Siècle, et Tome V, l’Afrique de XVIe au XVIIIe Siècle, Paris: Présence Africaine /Edicef/UNESCO, 1991.

Holt, P.M., A Modern History of the Sudan, Weidenfeld and Nicolson, London 1963.

Iliffe, John, Les Africains, Histoire d’un Continent, Flammarion, Paris, 1997.

Jolly, Jean, Histoire du Continent Africain, Tome 2, Harmattan, Paris 1996.

Kaddache, Mahmoud, L!Algérie durant la Période Ottomane, Office des Publications Universitaires, Alger 1998.

Karpat, Kemal H., The Politicization of Islam, Oxford University Press, Newyork 2001.

Kavas, Ahmet, Osmanlı- Afrika İlişkileri, Kitabevi, İstanbul 2011.

Ki-Zerbo, Joseph: Histoire de l’Afrique Noire, Librairie A. Hatier, 2008.

Manceron, Gilles, Marianne et ses Colonies, Editions la Découverte, Paris 2003.

Michler, Walter, Afrika Wege in die Zukunft, Horlemann, Unkel/Rhein, 1995.

Orhonlu, Cengiz, Osmanlı İmparatorluğu’nun Güney Siyaseti: Habeş Eyaleti, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1996.

Topuz, Hıfzı, Kara Afrika, Milliyet Yayınları, İstanbul 1971.

Wesseling, Henri, Le Partage de l’Afrique, Editions Denoël, Paris 1996.

Ziegler, Jean, Main Basse sur l’Afrique, Editions du Seuil, Paris 1980.

 

 

tÜRK DIŞ PoLİtİKAsINDA
AFRİKA
Numan HAZAR

 

58

NUMAN HAZAR

Emekli Büyükelçi

1945 yılında Tarsus’ta doğdu. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Diplomasi ve Dış Münasebetler Bölümünü bitirdi. 1967 yılında Dışişleri Bakanlığına girdi; Hariciye mesleğinde yabancı ülkelerde çeşitli görevlerde bulundu: Kanada, Ottawa’da İkinci ve Birinci Kâtip; Kıbrıs, Lefkoşa’da Başkâtip; Amerika Birleşik Devletlerinde Washington.DC.’de Müsteşar ve Birinci Müsteşar (iki kez, 7 yıl); Hindistan’da Yeni Delhi’de Misyon Şefi Yardımcısı ; Federal Almanya Cumhuriyetinde Bonn’da Elçi-Müsteşar olarak çalıştı; Ankara’da Cumhurbaşkanı Genel Sekreteri Özel Kaleminde ve Türkiye Cumhurbaşkanı Özel Kaleminde;  ve Dışişleri Bakanlığı Siyaset Planlama, Kültür İşleri ve Avrupa Konseyi dairelerinde bulundu, Afrika, Doğu Asya ve İslam İşbirliği Teşkilatı Genel Müdürü olarak görev yaptı. Nijerya Federal Cumhuriyeti nezdinde Büyükelçi oldu. Strazburg’da Avrupa Konseyi nezdinde Türkiye Büyükelçisi/Daimi Temsilcisi ve Paris’te UNESCO’da Türkiye Büyükelçisi/Daimi Temsilcisi olarak görev yaptı. Milli Savunma Bakanının dış politika danışmanı; Dışişleri Bakanlığı Teftiş Kurulu Başkanı oldu; 2010’un sonunda emekli oldu. 2011 yılında Türkiye tarafından, Ekonomik İşbirliği Teşkilatını (EİT) yeniden yapılandırmak amacıyla, 10 üye ülke (İran, Pakistan, Türkiye, Azerbaycan ve Orta Asya devletleri olan Afganistan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Tacikistan, ve Türkmenistan) temsilcilerinden oluşan Akil Adamlar Grubuna Türkiye temsilcisi olarak atandı.

Daha sonra, Akil Adamlar Grubu’nun Başkanı seçildi;  ‘’Türkiye-Afrika İlişkileri’’ ve ‘’Uluslararası Politika ve Uygarlıklar’’, ‘’Bilim ve Teknolojinin Uygarlıklar ve Dış Politika üzerinde Etkileri’’ ve ‘’İnsan Hakları ve Diplomasi’’başlıklı Türkçe dört kitabı vardır. Ayrıca, uluslararası konular üzerinde Türkçe, Fransızca, İngilizce ve Almanca dillerinde çeşitli ülkelerde yayınlanan makaleleri bulunmaktadır.

 

 

 

sUNUŞ

Bu inceleme 2012 yılında  ‘’Türkiye Afrika’da: Eylem Planının Uygulanması ve Değerlendirme-On Beş Yıl Sonra’’  başlığı ile basılmıştı. Söz konusu baskı Anlara’da bulunan Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM) tarafından yayınlanmıştı.

Aradan geçen zaman zarfında Türkiye ile Afrika arasındaki ilişkilerde bir yoğunlaşma ve dikkat çekici gelişmeler gözlemlenmiştir. Bu sebeple bir güncelleme yapılması gerekli olmuştur.

Bu kez Ankara’daki Dış Politika Enstitüsü söz konusu incelemenin ikinci baskısını farklı bir başlık altında yayınlamayı üstlenmiştir: ‘’Türk Dış Politikasında Afrika’’.

Bu incelemenin yayımının gerçekleşmesindeki tüm katkıları dolayısıyla Dış Politika Enstitüsü’nün Başkanı Seyfi Taşhan’a ve Yönetim Kurulu Üyesi Emekli Büyükelçi Oktay Aksoy’a teşekkürlerimi ifade etmek istiyorum. Öte yandan, bu baskının Fransızca metninin yazımı aşamasındaki katkıları dolayısı ile Paris’teki UNESCO Sekretaryasından Hélène Longpré’ye de teşekkürlerimi sunuyorum.

Bu çalışmanın Türk dış politikasının önemli bir alanında araştırmacılara yararlı olmasını diliyorum.

Ankara, 2016

 

 

 

tÜRK DIŞ PoLİtİKAsINDA AFRİKA 

Son yıllarda Türkiye, Afrika ülkeleriyle ilişkilerini her alanda geliştirmek için çabalarını artırmıştır.

Bu çerçevede, Afrika ülkeleriyle ilişkileri geliştirmek için geçmişte, zaman zaman da olsa, az çok yoğun girişimler olmuştur. Türkiye Birleşmiş Milletler nezdinde Kıbrıs konusunda zorluklarla karşılaşınca heyetler veya temsilciler Afrika ülkelerine gönderilmiştir. Kimi durumlarda ekonomik ve ticari işbirliği olanaklarını geliştirmek için aynı şekilde özel temsilciler gönderilmiştir. Ama Türkiye’nin Afrika ile ilişkilerini tüm yönleriyle  kapsayan genel bir plan düşünülmemiştir.

Türkiye’nin, bir eylem planı tasarlayarak hiçbir ayırım yapmadan tüm Afrika Kıtası ile ilişkilerini geliştirmek istemesi 1998 yılında olmuştur. Türk yetkililerini bir eylem planını yapmaya yönelten temel düşünce, Türkiye ile Afrika kıtası arasındaki ilişkilerin mevcut büyük potansiyel dikkate alındığında tatmin edici görünmediği saptamasından kaynaklanmıştır. Afrika kıtasıyla ilişkileri büyük ölçüde artırmak gerekiyordu.

Eylem planı fikri, hükümet temsilcilerinin, Afrika’daki Türkiye büyükelçilerinin, özel sektör temsilcilerinin, Afrika ülkelerinin fahrî başkonsoloslarının katıldığı çeşitli toplantılar çerçevesindeki görüşmelerle 1998 yılında olgunlaştı.

Bu toplantılardaki görüşler ışığında Dışişleri Bakanlığı, Afrika Kıtası ile Türkiye’nin ilişkilerini düşünülebilecek her alanda geliştirmek için bir eylem planı hazırlamıştır.

Ama neden? Bu soruya cevap vermek için önce Türkiye’nin bu politikası ile ilgili bazı  hususları vurgulamak gerekir.

Türkiye’nin politik, ekonomik, ticari ve kültürel alanlarda Afrika ülkeleriyle ilişkileri arzu edilen düzeye gelemiyordu. Bir yandan ilişkiler, gelişen ve dikkate değer ekonomik ve ticari bir büyüme gösteren Türkiye gibi bir ülkenin boyutlarıyla orantılı değildi. Gerçekten de Türkiye sadece Ortadoğu’da kaçınılmaz bir aktör olmakla kalmamış, aynı zamanda , gerekli ekonomik ve siyasi ölçütlere uygun biçimde  dünyanın 17inci büyük ekonomisi (satın alma gücü paritesine göre 16. ) olarak yeni beliren ekonomik güçler sınıflandırılmasında yerini almıştır. Bu niteliğiyle Türkiye Dünyanın en büyük 20 ekonomisinin yer aldığı G-20 grubunun üyesidir.   Öte yandan diplomatik ilişkiler yeterince kurulmadığı için Türkiye ile Afrika ülkelerinin, ancak Birleşmiş Milletler Örgütü, İslam İşbirliği Örgütü gibi uluslararası kuruluşlar içinde ilişkileri vardı. Ayrıca ekonomik, ticari ve kültürel ilişkiler tam potansiyel düzeylerine erişememişti. Türkiye Afrika’nın sorunlarını ve zorluklarını bilmiyordu. Öte yandan Afrikalılar, yaygın düşüncelerin de etkisiyle, Türkiye ile ilgili diplomatik konularda olumlu bir anlayışa sahip değillerdi.

Ama Türkiye’nin tüm Afrika ülkeleriyle özel ilişkiler geliştirmek ve sürdürmek hususunda kimi avantajları vardı:

  • Türkiye’nin Afrika’da sömürgeci bir geçmişi yoktu. Gerçekten de Afrika’daki eyaletleri, vilayetleri ve halklarıyla ve komşu devletlerle çok güzel ilişkiler içinde olması dolayısıyla Osmanlı İmparatorluğu da aslında bir Afrika ülkesiydi. Sömürgeci bir devlet değildi, tüm milletlerin milli kimliklerini koruyarak dini özgürlüklerine özgürce sahip olduğu Roma İmparatorluğunun pax romana’sı gibi yalnızca pax ottomanica’yı, bir barış sistemini temsil ediyordu. Osmanlı İmparatorluğu İspanya’nın Kuzey Afrika’daki sömürgeci yayılımına engel olmuştur. Bundan dolayı Cezayir, Tunus ve Libya milli kimliklerini Türklere borçludur. Aynı şekilde Osmanlı İmparatorluğu, Doğu Afrika’da Portekiz sömürgeciliğine engel olunmasında önemli bir rol oynamıştır.
  • Bir Afrika ülkesi olan Osmanlı İmparatorluğuna şu Afrika eyaletleri ve vilayetleri dahil idi: Cezayir, Tunus, Libya, Mısır, Habeş Eyaleti (Somali, Eritre, Cibuti, bugünkü Etiyopya’nın Harrar bölgesi ve bugünkü Sudan’ın Kızıl Deniz kıyısını içine almaktadır) ile Sudan’ın kendisi. Nijer, Çad ve Uganda’nın kimi bölgeleri de Osmanlı Devleti’nin sınırları içerisinde kalmaktaydı.
  • Osmanlı İmparatorluğunun Zanzibar, Güney Afrika ile de dostluk ilişkileri ve tarihte Sahra’nın büyük bölümüne hükmeden Kanem-Bornu Devleti ile ittifakı vardı.
  • Sayıları çok olmasa da Türkiye’de yaşayan Afrika kökenli Türk vatandaşları da vardır.
  • Afrika ülkelerinde Türkiye’ye karşı bir sempati vardır. Afrika’nın Müslümanları dini ortaklıkları dolayısıyla Türkiye ile dostluğa iyi gözle bakmaktadır. Bunun yanında, Afrika’nın Hıristiyan halklarının, Mustafa Kemal Atatürk’ün reformlarına ve laiklik sistemine bir hayranlığı vardır. Ama bir bütün olarak Afrika, çağımızdaki ilk ulusal kurtuluş savaşı olarak kabul edilen Türkiye’nin bağımsızlık savaşına ve kimi Afrika ülkeleri liderlerine ulusal bağımsızlık dönemleri başlarında iyi bir örnek olan Atatürk’ün önderliğinde gerçekleştirilen reformlara özel bir hayranlık duymaktadır. Zaten Cezayir, Mısır, Tunus, Libya, Nijerya, Gana, Senegal ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti’nde Kemalizmin izlerini görmek mümkündür.
  • Son olarak, Osmanlı İmparatorluğunun da sanayileşmiş Avrupa devletleri tarafından parçalanma ve sömürgeleştirilme tehdidine mâruz kaldığını da eklemek gerekmektedir.
  • Türkiye Afrika ülkeleriyle ilişkilerini geliştirmek hususuna her zaman önem vermiştir. Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanından birkaç yıl sonra 1926 yılında Türkiye Etiyopya’da bir Büyükelçilik açmıştır. O tarihlerde Afrika’da yalnızca birkaç bağımsız ülkenin olduğunu unutmamak gerekir. Türkiye, sömürgelikten kurtulma sürecinin başlangıcından itibaren tüm Afrika ülkelerinin bağımsızlığını tanımış ve kimi ülkelerde büyükelçilik açmıştır.
  • Osmanlı İmparatorluğu, 1914 yılına kadar Afrika’nın parçalanmasına yön veren bir ‘’Genel Anlaşma’’nın ilan edildiği Berlin Konferansı’na (Kasım 1884-Şubat 1885) katılmasına karşın Afrika’nın Avrupa devletleri tarafından paylaşılmasına ilke olarak karşı çıkmıştır. Konferans’ta üzerinde durulan ilk ilke hinterland ilkesi idi. Bir kıyıya yerleşmiş her devletin komşu gücün bölgeleri sınırlarına kadar iç bölgede hakları vardı, ama gerçek işgal olmadan hinterland ilhak edilemezdi ve her tür toprak ele geçirme veya yerlilerle yapılan anlaşmaların diğer imzacı taraflara bildirilmesi gerekiyordu. Osmanlı İmparatorluğunun görüşü Avrupa Devletlerinin, özellikle Fransa’nın görüşü ile uyuşmuyor,  Osmanlı vilayeti Trablusgarp’ın hinterlandı konusunda Fransa ile çatışıyordu. Çünkü Osmanlı İmparatorluğunun, Büyük Sahra ile İmparatorluğun Akdeniz limanları arasındaki tarihi ticaret yolunu kontrol eden Tuaregler dahil bölgenin yerlileriyle iyi ilişkileri vardı.
  • Öte yandan Afrikalılar, büyük ekonomik, siyasi ve sosyal gelişmeler gerçekleştiren ve gelişmekte olan bir ülke olan Türkiye’nin tüm Afrika ülkelerine diğer ülkelerden daha  iyi bir model olabileceği görüşündedir. Başka bir ifade ile Afrikalılar Türkiye’nin deneyimlerinden yararlanabileceklerdir.
  • Türkiye Birleşmiş Milletlerin veya diğer örgütlerin girişimi ile uluslararası topluluğun gerçekleştirdiği  barışı koruma harekâtlarına Somali, Sudan (Darfur ve Güney Sudan ), Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Liberya ve  Kotdivuar’da (Fildişi Kıyısı) katılmıştır.
  • Son olarak Türkiye’nin Afrikalıların dostluğuna ve bütün Kıta ile sağlam ekonomik ve ticari ilişkilere ihtiyacı olduğu da yadsınamaz.

Söz konusu unsurlar Türk-Afrika ilişkilerini yoğunlaştırma olanağı sağlayabilecek çok  olumlu  hususlardır.

1998 yılında kabul edilen Türkiye’nin Afrika’ya Açılım Eylem Planının uygulanmaya konmasından bu yana  geçen zamanda Türkiye ve Afrika arasında bu konuda yapılanlar hakkında bir bilanço çıkarmadan önce bu eylem planında öngörülen ve önerilen hususlara bir göz atmak gerekir.

Genel olarak eylem planı bütün alanlarda Türkiye ile Afrika Kıtası arasında ilişkilerin geliştirilmesini öngörüyordu. Çeşitli alanlar yanında eğitim ve savunma alanlarında işbirliğinin, ekonomik, ticari ve kültürel ilişkiler için önerilen önlemlerle birlikte siyasi ilişkileri kurmak ve diplomatik konularda karşılıklı bir anlayış yaratmak için sağlam bir zemin oluşturabileceği düşünülmüştü.

Eylem planının siyasi önlemleri aşağıdaki önerileri içermektedir:

Afrika ülkelerine yönelik olarak temsil bakımından  üst düzeyde ( Devlet Başkanları, Başbakanlar ve Bakanlar) davetler yapılması.

Dışişleri Bakanlıkları arasında siyasi danışma mekanizması kurulması.

Birleşmiş Milletler, İslam İşbirliği Örgütü ve diğer uluslararası örgütler içinde Afrika ülkeleriyle temasların ve danışmaların arttırılması.

Parlamento heyetleri arasında karşılıklı ziyaretlerin yapılması.

Afrika ülkelerine resmi heyetlerin gönderilmesi.

İnsani yardımların yapılması.

Birleşmiş Milletler  teknik ve mali yardım programlarına katkı sağlanması.

Ayrıca eylem planında Türkiye’nin Afrika Kıtasındaki  diplomatik mevcudiyetini iyileştirmek için  15’den 12’ye düşen Afrika’daki Büyükelçilik sayısını yeni Büyükelçilikler kurarak artırılması öngörülmektedir. Başlangıçta, Afrika’da üç yeni büyükelçilik açılacaktı. Büyükelçilikler açılmasının hemen gerçekleştirilmesi mali sebeplerle mümkün olmadığı için Afrika’nın kimi başkentlerinde fahri konsolosluklar açılması  da öngörülmüştür.  Büyükelçilik kadroları için kimi idari önlemler de önerilmektedir.

Eylem planında Türkiye’nin Afrika ülkeleri ile ekonomik ilişkilerini geliştirmek için birçok önleme yer verilmiştir:

Hukuki çerçeveyi oluşturmak için ticaret anlaşması, ekonomik, teknik ve bilimsel işbirliği konularında temel anlaşmaların imzalanması; arkasından yatırımların teşviki ve karşılıklı olarak korunması ve çifte vergilendirmenin önlenmesi anlaşmalarının yapılması

Teknik ve uzmanlık gerektiren alanlardan sorumlu  (ekonomi, ticaret. sanayi, tarım, eğitim ve sağlık)  bakanların Türkiye tarafından davet edilmesi

Teknik alanlarda kısa süreli eğitim programlarına uzmanların davet edilmesi

Afrika ülkeleri için teknik yardım programlarının yapılması.

Afrika Kalkınma Bankası’na bölge dışı donör ülke olarak üye olunması

Afrika İhracat-İthalat Bankası’na (Afreximbank) üye olunması.

Karşılıklı iş adamları ziyaretlerinin düzenlenmesi.

Özel sektörler arasında temasların teşvik edilerek iş konseylerinin veya ortak ticaret odalarının kurulması.

Eylem planında eğitim ve kültür alanında da önlemler öngörülmüş, Afrikalılara verilen bursların sayısı artırılmıştır. Aynı zamanda Türk burslarının daha çekici olması gerektiği üzerinde. durulmuştur.  Kültürel ilişkileri geliştirmek için Afrika ülkeleriyle kültür anlaşmaları veya kültürel değişim programları yapılması öngörülmüştür. Üniversiteler arasında işbirliği ve temaslar teşvik edilmiştir.

Afrika’yı Türk kamuoyuna ve Türkiye’yi Afrika’ya tanıtmak için enformasyon faaliyetlerine  özel bir önem verilmesi gerektiği vurgulanmıştır.  Bu amaçla Ankara’daki Dış Politika Enstitüsü ve Türkiye’deki Stratejik Araştırmalar Merkezleri gibi hükümet dışı örgütler tarafından Türkiye’de düzenlenen seminerlere ve konferanslara akademisyenler davet edilmesi planlanmıştır.  Ayrıca söz konusu  kuruluşlar bünyesinde bir Afrika İncelemeleri Merkezi’nin kurulması önerilmiştir. Bu bağlamda, Afrika’nın ekonomik, sosyal ve politik konularını incelemek için akademisyen değişiminin esas olduğuna, uzman ve araştırmacıların değişiminin da önemli olduğuna karar verilmiştir.

Savunma sanayi alanında işbirliği, hava ulaşımı ve deniz taşımacılığının artırılması ve akademik çevreler arasında daha yoğun temaslar da teklif edilmiştir.

Eylem planının politik düzeyde onaylanmasından sonra uygulamaya koymak için çabalar harcanmıştır.

Eylem planı bağlamında üst düzey memurlar için teknik ziyaretler ve politik düzeyde (devlet başkanları, bakanlar) ziyaretler düzenlenmiştir.

Zaman içinde Türk Afrika ilişkilerinin gelişmesinde ilerlemeler görülmüştür.

2003 yılında Dış Ticaret Müsteşarlığı tarafından Afrika Ülkeleri ile Ekonomik İlişkilerin Geliştirilmesi Stratejisi belgesi hazırlanmıştır. Bundan başka 2005 yılında Türk Hükümeti 2005 yılını Afrika yılı olarak ilan etmiştir. Bu çerçevede, ekonomik ve ticari anlaşmalar yapmak için karşılıklı üst düzey ziyaretler yapılmıştır. Ayrıca hukuki temeli tamamlamak için iki taraflı ekonomik ve politik mekanizmalar oluşturulmuş ve ticaret heyetlerinin karşılıklı ziyaretleri teşvik edilmiştir. Böylece Türkiye’nin Afrika Kıtasıyla ilişkileri bir ivme ve dikkate değer bir içerik kazanmıştır.

Türkiye’nin Afrika Kıtası’na açılım politikasının önemi, Afrika’nın karşılaştığı az gelişmişlik, doğal afetler ve iç politika krizleri sorunlarına Türkiye’nin kayıtsız kalmamayı insani bir görev olarak değerlendirmesinden kaynaklanmaktadır.

12 Nisan 2005 yılında Türkiye’ye Afrika Birliği’nde gözlemci ülke statüsü verilmiştir. Etiyopya’nın başkenti  Addis Ababa’daki Türkiye Büyükelçiliği Afrika Birliği nezdinde akredite edilmiştir. Ayrıca Addis Ababa’da Ocak 2008 tarihinde yapılan X. Afrika Birliği Zirve.Toplantısında Türkiye’nin Afrika Kıtası’nın stratejik ortaklarından biri olduğu onaylanmıştır.

Türkiye-Afrika ilişkileri tarihinde daha önemli bir aşama 1821 Ağustos 2008 tarihinde İstanbul’da yapılan Türkiye ve Afrika İşbirliği Zirve toplantısında Türkiye ile Afrika arasındaki işbirliğinin resmen onaylanması olmuştur. Bu zirve toplantısında ‘’Türkiye-Afrika İşbirliği İstanbul Deklarasyonu: ‘’Ortak Bir Gelecek İçin İşbirliği ve Dayanışma’’ve ‘’Türkiye-Afrika Ortaklığı İçin İşbirliği Çerçevesi’’ oy birliği ile kabul edilmiştir. Bu toplantıya 49 ülke katılmıştır: 6 Cumhurbaşkanı, 5 Cumhurbaşkanı yardımcısı, 7 Başbakan, 1 Başbakan yardımcısı, 14 Dışişleri Bakanı, 12 Bakan, Afrika Birliğinin de içinde olduğu 11 uluslararası ve bölgesel örgütlerin temsilcileri. Türkiye ile Afrika arasındaki sürekli işbirliği mekanizması kurulması açısından  kesin bir dönüm noktası olan bu zirve toplantısında,   öncelikli işbirliği  alanları şu şekilde belirlenmiştir: hükümetler arası işbirliği, ticaret ve yatırım, tarım, tarımsal ticaret, kırsal kalkınma, su kaynaklarının yönetimi, küçük ve orta boy işletmeler, sağlık, barış ve güvenlik, altyapı (taşıma ve telekomünikasyon), medya, enformasyon ve enformasyon teknolojisi, çevre.

Zirve toplantısında alınan kararların uygulamaya konulmasını izlemek için‘’ Türkiye-Afrika Ortaklığı İşbirliği Çerçevesi’’ belgesi hükümleri uyarınca bir izleme mekanizması  da kabul edilmiştir. Zirve Toplantısından sonraki ikinci yılda Kıdemli Memurlar Toplantısı, üçüncü yılda bakanlar düzeyinde bir Gözden Geçirme Toplantısı ve beşinci yılda bir Afrika ülkesinde Türkiye-Afrika İşbirliği Zirve toplantısı yapılmasına karar verilmiştir.

Zirve Toplantısında kabul edilen işbirliği alanlarına uygun olarak hazırlanan 2010-2014 yıllarını kapsayan bir ortak  uygulama planı 15 Aralık 2010 yılında Türkiye’de düzenlenen birinci Kıdemli Memurlar Toplantısında kabul edilmiştir.

Öte yandan işbirliği sürecini değerlendirmek ve Zirvenin gelecek toplantısını hazırlamak amacıyla ‘’Bakanlar Düzeyinde Gözden Geçirme Konferansı’’ 16 Aralık 2011 tarihinde İstanbul’da yapılmıştır. Bir sonraki Türkiye-Afrika Ortaklığı Zirve Toplantısı 2015 Kasım ayında Ekvator Ginesinin başkenti Malabo’da düzenlenmiştir.

Türkiye Afrika Bölgesel Örgütleriyle de ilişkilerini geliştirmiştir. Abuja’daki(Nijerya) Türkiye Büyükelçiliği ‘’Batı Afrika Devletleri Ekonomik Topluluğu (ECOWAS)’’ nezdinde 2005 yılında akredite edilmiştir. Türkiye, 2008 yılında ‘’Hükümetlerarası Kalkınma Otoritesi (IGAD) Uluslararası Ortaklar Forumu’nun’’ üyesi olmuştur. Darüsselam’daki (Tanzanya) Türkiye Büyükelçiliği 2010 yılında ‘’Doğu Afrika Devletler Topluluğu (EAC)’’ nezdinde akredite edilmiştir. Lusaka’daki (Zambiya) Türkiye Büyükelçiliğinin ‘’Doğu ve Güney Afrika Ortak Pazarı (COMESA)’’ nezdinde akredite edilmesi  de öngörülmüştür.

Türkiye’nin Afrika Kalkınma Bankası’na ve Afrika Kalkınma Fonu’na bölge-dışı üye olarak katılımı 14-15 Mayıs 2008’te yapılan Guvernörler Toplantısı’nda kabul edilmiştir. Böylece Türkiye Bankanın bölge dışı 25. üyesi olmuştur.

Yetkili makamlar ve ilgili kuruluşlarla yapılan görüş alış verişleri sonunda hazırlanan Türkiye’nin Afrika politikası ilkelerini içeren Strateji Belgesi Başbakanlık genelgesi olarak yayınlanmıştır. Bu genelge gereğince Dışişleri Bakanlığının gözetiminde bir ‘’Afrika Stratejisi Eşgüdüm Komitesi’’ oluşturulmuştur.

Bundan başka, Türkiye ikili ilişkilerinin gelişmesine ve Afrika ülkeleriyle yakınlaşmaya da büyük önem vermiştir. Bu bağlamda Afrika ülkelerinde yeni diplomatik misyonlar kurulması, karşılıklı ziyaretler yapılması ve her düzeyde temasların olması, iş birliği mekanizmalarını yaratılması ve gerekli anlaşmaların yapılması yoluyla ekonomik, ticari ve kültürel ilişkilerin hukuki çerçevesini tamamlamak için büyük çabalar harcanmıştır. İnsani yardım programları ve ekonomik gelişmeyi hedefleyen yardım programları hazırlanmıştır. Öte yandan kültürel ilişkileri geliştirmek ve eğitim alanındaki katkıları artırmak için çabalar gösterilmektedir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi ile , Nijerya, Gana, Sudan, Tanzanya gibi Sahra’nın güneyindeki Afrika ülkelerinin parlamentolarında dostluk gruplarının olması ikili ilişkilerin gelişmesine büyük ölçüde katkı sağlamaktadır.

Türkiye Afrika’daki misyonlarının sayısını artırmaya karar vermiştir. Türkiye’nin Afrika ülkelerinde 15 Büyükelçiliği  vardı ; bunlardan üçü (Akra/Gana, Mogadişu/Somali ve Darüsselam/ Tanzanya) ekonomik veya güvenlik nedenleriyle kapatılmıştır, Bu sebeple, Türkiye’nin yakın bir tarihe kadar Afrika’da 12 Büyükelçiliği (Rabat/Fas, Cezayir/Cezayir, Tunus/Tunus, Trablus/Libya, Kahire/Mısır, Hartum/Sudan, Dakar/Senegal, Abuja/Nijerya, Kinshasa/Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Addis Ababa/Etiyopya, Pretoria/Güney Afrika ve Nairobi/Kenya) bulunmaktaydı.

Son yıllarda açılan büyükelçiliklerimiz şunlardır:

2009: Darüsselam/Tanzanya, Abidjan/Kotdivuar

(Fildişi Kıyısı).

2010: Yaunde/Kamerun, Bamako/Mali, Akra/Gana,

Kampala/Uganda, Luanda/Angola, Antananarivo/Madagaskar,

2011: Lusaka/Zambiya, Maputo/Mozambik,

Nouakchott/Moritanya. Harare/Zimbabwe, Mogadişu/Somali,

Banjul/Gambiya, Juba/Güney Sudan,

2012: Niamey/Nijer, Windhoek/Namibiya, Uagadugu/Burkina Faso, Libreville/Gabon.

2013: Ndjamena/Çad, Conakry/Gine, Asmara/Eritre ve  Cibuti.

2014: Brazzaville/Kongo Cumhuriyeti, Kigali/Ruanda, Gaborone/Botswana ve Cotonou/Benin.

Böylece Afrika’daki Türkiye Büyükelçiliği sayısı 39 adet olmuştur. 1998 yılında  Afrika kıtasında 12 Türkiye Büyükelçiliği mevcut olduğu dikkate alınırsa bu gelişme gerçekten de etkileyicidir.

Gelişen ilişkiler ışığında  şimdi Ankara’da Sahra’nın güneyindeki ülkelerin 27’sinin büyükelçilikleri bulunmaktadır (Etiyopya, Gambiya, Güney Afrika Cumhuriyeti, Moritanya, Nijerya, Senegal, Somali, Sudan, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Uganda, Angola, Kenya, Kamerun, Gine Cumhuriyeti,Madagaskar,Gana,Gabon,Zambiya,Zimbabwe,Ruanda,Tanzanya,Kongo Cumhuriyeti,Nijer, Güney Sudan, Cibuti,Burkina Faso,Sierra Leone. Kuzey Afrika ülkelerinin (Fas, Tunus, Cezayir, Libya ve Mısır) Türkiye’de her zaman büyükelçiliklerinin  mevcut olduğunu da eklemek gerekir. Böylece, Ankara’daki Afrika ülkeleri Büyükelçiliklerinin toplam sayısı 32 olmuştur.

Bu münasebetle belirtmek gerekir ki Türkiye’nin Afrika politikası her zaman en üst düzeyde desteklenmiştir. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Abdullah Gül ile Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın desteği olmadan Türkiye’nin dış politikası ile ilgili böyle önemli bir strateji başarısı kuşkusuz sağlanamazdı.

Son yıllarda Türkiye ile Afrika ülkeleri arasında karşılıklı üst düzey ziyaretler de yapılmıştır. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül çeşitli Afrika ülkelerini {Gana ve Gabon (2011), Kenya ve Tanzanya (2009), Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Kamerun, Nijerya (2010)} ziyaret etmiştir. Başbakan Erdoğan,  Etiyopya, Sudan, Somali ile Güney Afrika’yı ziyaret etmiştir. Cumhurbaşkanı Gül’ün halefi olan Başbakan Erdoğan 2014 yılında Cumhurbaşkanı olarak seçilmesinden bu yeni sıfatı  ile çok sayıda Afrika ülkesini ziyaret etmiştir.

Öte yandan, Afrika Devlet Başkanları da Türkiye’yi ziyaret etmişlerdir: Nijerya, Çad, Cibuti, Somali, Moritanya, Tanzanya, Uganda ve  Zambiya. Bu ülkelere daha sonra çok sayıda Afrika ülkelerinin devlet başkanları eklenmiştir.

9-13 Mayıs 2011 tarihlerinde İstanbul’da yapılan Birleşmiş Milletler IV. .En Az Gelişmiş Ülkeler Konferansı’nda Türkiye Cumhurbaşkanı  Abdullah Gül, Başbakan Recep Tayyip Erdoğan ve Dışişleri Bakanı  Ahmet Davutoğlu mevkidaşları ile görüşmeler yapmışlardır.

Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay’ın bir kaç on yıl önce Etiyopya’yı ziyareti ve  Başbakan Necmettin Erbakan’ın Nijerya’yı ziyareti dışında geçmişte Türkiye ile Sahra’nın güneyindeki Afrika ülkeleri arasında  üst düzeyde çok az temasın olduğunu belirtmek gerekir. Doğal olarak Fas, Cezayir, Tunus, Libya ve Mısır’ın bunun dışında olduğunu belirtmek gerekmektedir. Zira,  bu ülkelerle her zaman ve karşılıklı olarak her düzeyde temas olmuştur.

Yakın geçmişte Türk ve Afrikalı bakanların veya üst düzey memurların karşılıklı ziyaretlerinin arttığı da görülmüştür.

Yukarıda da değinildiği üzere, Türkiye birçok Afrika ülkesinde barış koruma harekâtlarına katkı sağlamıştır.

Türkiye’nin Afrika’da barışı, istikrarı ve kalkınmayı sağlamaya  destek olma  politikası bağlamında,  2010 yılında Kahire’de yapılan Darfur’un Yeniden İnşası ve Kalkınması için Uluslararası Donörler Konferansı’nda , Türkiye, Mısır ile birlikte eş başkanlık üstlenmiştir. Bu Konferans’ta Türkiye 2010-2015 yılları için sağlık, tarım ve eğitim alanlarında 70 milyon dolarlık bir yardımda bulunacağını belirtmiştir.

Öte yandan Türkiye 2010 yılında İstanbul’da Birleşmiş Milletler Örgütü tarafından düzenlenen Somali Konferansı’na ev sahipliği yapmıştır. İkinci Konferans da aynı yıl içinde İstanbul’da yapılmıştır.

Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) Afrika Kıtası için değişik alanlarda işbirliği ve teknik yardım projeleri gerçekleştirmek amacıyla faaliyette bulunmaktadır. TİKA Afrika’daki programlar için eşgüdüm sağlamaya yönelik olarak çok sayıda Program Koordinasyon Ofisi açmıştır: Addis Ababa , Dakar ,  Nairobi, Kahire, Trablus,Mogadişu. Daha sonra açılan Program Koordinasyon Ofisleriyle birlikte, TİKA’nın Program Koordinasyon Ofislerinin sayısı halen 14’e ulaşmıştır.  TIKA Afrika’da  şimdiye kadar 37 ülkede projeler yapmıştır. Türkiye’nin hükümet kuruluşları ve sivil toplum örgütleriyle yaptığı kalkınma yardımı 2009 yılında 97 milyon dolara 2010 yılında 102 milyon dolara ulaşmıştır.

OECD istatistiklerine göre Türkiye’nin toplam resmi kalkınma yardımları 2010 yılında 1,273 milyar dolar olmuştur.

Öte yandan, Küresel İnsani Yardım Kuruluşunun verilerine göre, Türkiye’nin yardımları 2012 yılında 1,08 milyar dolar ve 2013 yılında 1,6 milyar dolar olmuştur. Böylece Türkiye, insani yardım yapan ülkeler arasında Amerika Birleşik Devletleri ve Birleşik Kırallıktan sonra üçüncü sırayı almıştır.

Türkiye ile Afrika arasındaki taşımacılık ve hava ulaşımı sorunlarını gidermek için Türkiye ulusal havacılık şirketi Türk Hava Yolları (Turkish Airlines) Afrika’da yeni hatlar açmıştır. Türk Hava Yollarının İstanbul’dan Afrika’da çeşitli merkezlere başlattığı uçuşları şunlardır: Hartum, Addis Ababa, Lagos (2006), Johannesburg ve Cape Town (2007), Nairobi ve Dakar (2009), Darüsselam, Entebbe ve Akra (2010), Mogadişu (2012). Halen (2015 yılı sonu itibariyle) Türk Hava Yolları Afrika’da 29 ülkede 57merkeze uçuş yapmaktadır.  Bittabi belirtmek gerekir ki Türk Hava Yolları’nın, Türkiye ile Fas, Cezayir, Tunus, Libya ve Mısır arasında her zaman uçuşları olmuştur.

Eğitim alanında 1991 yılından 2011 yılına  kadar Türkiye Afrikalılara 3254 burs vermiştir. Bu bursların 864 adedi kullanılmıştır. 2011-2012 eğitim yılı için Afrika ülkelerine sunulan burslar 425 adettir. Milli Eğitim Bakanlığının istatistiklerine göre Türkiye’de 1091 (2015 yılı itibariyla)  burslu Afrikalı vardır. Bundan başka Diyanet İşleri Başkanlığı Türkiye’deki okullarda din adamları eğitimi için 116 burs vermiştir.

Öte yandan son yıllarda Türkiye’nin Afrika Kıtası ile ticaretinin sürekli şekilde arttığını belirtmek gerekir. Sahra’nın güneyindeki ülkelerle ticaret hacmi 2000 yılında 742 milyon dolar, 2005 yılında 3 milyar dolar ve 2008 yılında 5,7 milyar dolar olmuştur. Bununla birlikte, küresel ekonomik kriz Türkiye’nin Sahra’nın güneyindeki ülkelerle ticaretini olumsuz olarak etkilemiştir. Nitekim 2009 yılında ticaret hacmi 4,88 milyar dolar ve 2010 yılında 4 milyar dolarda kalmıştır, 2013 yılında ise ticaret hacmi 6,62 milyar dolara, 2014 yılında da 6,49 milyar dolara  ulaşmıştır. Türkiye’nin tüm Afrika Kıtasıyla dış ticaret hacmi ile ilgili rakamlar şöyledir: 2005 yılında 6,84 milyar dolar, 2009 yılında 14,08 milyar dolar, 2010 yılında 14.1 milyar dolar, 2011 yılında 17.1 milyar dolar, 2013 yılındA 20,6 milyar dolar ve 2014 yılında 13,7 milyar dolar.

Türk  müteahhitleri de Afrika ülkelerinde faaliyette bulunmaktadır. 1972 ile 2010 arasında tüm dünyada 89 ülkede Türk müteahhitleri tarafından üstlenilen  projelerin %21’i Afrika’da gerçekleştirilmiştir (39 milyar dolar). Bu projelerin %19’u Kuzey Afrika’da ve %2’si (3.7 milyar dolar)Sahra Altı Afrika’da gerçekleştirilmiştir.

Genel değerlendirme olarak Türkiye’nin Afrika Kıtasına açılımı politikasının başarılı olduğunu söylemek mümkündür.  Son on beş yılda, Türkiye’nin tüm Afrika ülkeleri ile bütün alanlarda ilişkileri gelişmiştir.

Bu bağlamda iki önemli tarihi belirtelim. 1998 yılında Türkiye Afrika’ya açılmak için geniş kapsamlı ve planlı bir yaklaşım içinde bir eylem planı hazırlamıştır; 2005 yılında da Türk Hükümeti 2005 yılını Afrika yılı olarak ilan etmiş ve tüm Afrika ülkeleri ve Afrika örgütleriyle ilişkilerini geliştirmek ve yoğunlaştırmak için çabalarını arttırmıştır.

Bu politikanın olumlu sonucu,  Türkiye’nin Birleşmiş Milletler Örgütü Güvenlik Konseyi  2008-2010 dönemi geçici üye adaylığı için Afrika ülkeleri lehte oy kullandığı  zaman görülmüştür.

Elbette,  Türkiye ile Afrika arasındaki dostluk ilişkileri ve yakın bir işbirliği yalnızca tüm ilgili  tarafların yararına olmayacak, ayrıca bu durum kuşkusuz bölgesel ve uluslararası barış ve istikrara da katkı sağlayacaktır.

Sonuç olarak Afrika politikasının Türk dış politikasının gerçek bir başarısı olarak nitelendirilebileceğini söyleyebiliriz.

*Metnin orijinali Fransızcadır.

Kaynakça

Africa A-Z Continental and Country Profiles, Africa Institute of South Africa, Pretoria, 1998.

Afrika’ya Açılım Eylem Planı, T:C: Dışişleri Bakanlığı, II.Basım Ağustos, 1999.

Ansprenger, Franz, Politische Geschichte Afrikas im 20. Jahrhundert, Beck, München, 1992.

Berthélemy, Jean-Claude ve Söderling, Ludwig, L’Afrique Emergente, OCDE Etude de Centre du Développement, Paris 2001.

Çaycı, Abdurrahman, Büyük Sahra’da Türk-Fransız Rekabeti (18581911), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1995.

Ferro, Marc, Le livre noir du Colonialisme, Hachette Littératures, Paris, 2004.

Girardet, Raoul, L’Idée Coloniale en France, Hachette Littératures, Paris 2007.

Gourévitch, Jean-Paul, La France en Afrique, Acropole, Paris 2006.

Hazar, Numan, Turkey’s Opening-up to Africa, ASAM Perspective, Center for Eurasian Studies, Ankara, August 2008.

Hazar, Numan, Turkish Policy of Opening Up to Africa, Center for Strategic Studies, Khartum, 1999.

Hazar, Numan, La Politique d’Ouverture de la Turquie vers le Continent Africain, Université de Yaoundé II, Institut des Relations Internationales, Yaoundé 2000.

Hazar, Numan, Küreselleşme Sürecinde Afrika ve Türkiye-Afrika İlişkileri, Uluslararası Stratejik Araştırma Kurumu (USAK), Ankara 2011.

HAZAR, Numan, Turkey’s Policy of Outreach to Africa: An Assessment, Journal of Business,Economics and Political Science (JOBEPS), Turgut Özal University, Volume 4,Number 7,April 2015.Ankara.

Histoire Générale de l’Afrique, Volume IV, l’Afrique de XIe au XVIe Siècle, et Tome V, l’Afrique de XVIe au XVIIIe Siècle, Paris: Présence Africaine /Edicef/UNESCO, 1991.

Holt, P.M., A Modern History of the Sudan, Weidenfeld and Nicolson, London 1963.

Iliffe, John, Les Africains, Histoire d’un Continent, Flammarion, Paris, 1997.

Jolly, Jean, Histoire du Continent Africain, Tome 2, Harmattan, Paris 1996.

Kaddache, Mahmoud, L!Algérie durant la Période Ottomane, Office des Publications Universitaires, Alger 1998.

Karpat, Kemal H., The Politicization of Islam, Oxford University Press, Newyork 2001.

Kavas, Ahmet, Osmanlı- Afrika İlişkileri, Kitabevi, İstanbul 2011.

Ki-Zerbo, Joseph: Histoire de l’Afrique Noire, Librairie A. Hatier, 2008.

Manceron, Gilles, Marianne et ses Colonies, Editions la Découverte, Paris 2003.

Michler, Walter, Afrika Wege in die Zukunft, Horlemann, Unkel/Rhein, 1995.

Orhonlu, Cengiz, Osmanlı İmparatorluğu’nun Güney Siyaseti: Habeş Eyaleti, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1996.

Topuz, Hıfzı, Kara Afrika, Milliyet Yayınları, İstanbul 1971.

Wesseling, Henri, Le Partage de l’Afrique, Editions Denoël, Paris 1996.

Ziegler, Jean, Main Basse sur l’Afrique, Editions du Seuil, Paris 1980.

Recently Published

»

Fake news in Africa

The spread of fake news in Africa has been blamed for igniting ethnic ...

»

Rwanda activist could be jailed for 22 years.

Prosecutors at the trial of the Rwandan political activist Diane ...

»

Cameroon kidnap: Joy as freed students returned to parents

Students kidnapped from a boarding school in Cameroon’s restive ...

»

Nigerian army appears to use Trump’s words to defend shooting of protesters

The Nigerian army has hinted in a tweet that comments from US ...

»

TANZANIA ALBINO ATTACKS DECREASES

Nairobi – Tanzania has seen a decrease in attacks on albinos, ...

»

AMNESTY WARNS ABOUT CHILD WORKERS AT COBALT MINES

Kinshasa – Leading technology and electric car companies have ...

»

US WANTS TO STRENGTHEN TIES WITH SUDAN

Khartoum – The United States is keen to expand relations with ...

»

175MW SOLAR PLANT IN DE AAR, SOUTH AFRICA

De Aar, South Africa (CNN)In the sleepy, sun-blasted town of De Aar ...

»

PLAGUE IN MADAGASCAR SLOWS DOWN

(CNN)The spread of a plague outbreak in Madagascar may finally be ...